رویکرد پیش‌دستانه در سیاست خارجی و حوزه دفاعی به معنای آن است که کشورها به‌جای انتظار برای اقدامات طرف مقابل و واکنش پس از وقوع بحران، با شناخت دقیق تحولات و پیش‌بینی سناریوهای احتمالی، ابتکار عمل را در دست بگیرند. در شرایطی که روابط ایران و آمریکا همچنان با ابهام‌ها و تنش‌های متعدد روبه‌روست، اتخاذ چنین رویکردی چه ضرورتی دارد و چه الزاماتی را برای سیاست خارجی و ساختار دفاعی کشور ایجاد می‌کند؟
رویکرد پیش‌دستانه می‌تواند از غافلگیری راهبردی جلوگیری کند، هزینه‌های بحران را کاهش دهد و قدرت چانه‌زنی کشور را افزایش دهد. استفاده از ظرفیت کشورهای منطقه برای مدیریت تنش‌ها، تقویت همکاری‌های اقتصادی و دیپلماتیک و کاهش آسیب‌پذیری‌های داخلی نیز از دیگر ابعاد این راهبرد است.
البته موفقیت چنین رویکردی مستلزم وحدت نظر در سیاست‌گذاری خارجی، برخورداری از نظام اطلاعاتی و تحلیلی دقیق، هماهنگی میان دستگاه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی و پرهیز از تصمیم‌گیری‌های هیجانی و مقطعی است. رویکرد پیش‌دستانه الزاماً به معنای تقابل یا تشدید تنش نیست، بلکه دیپلماسی فعال، مدیریت اختلافات و ایجاد اهرم‌های اقتصادی و سیاسی را نیز شامل می‌شود.
حسن هانی‌زاده، کارشناس امور بین‌الملل، در گفتگو با «صفحه سیاست» درباره الزامات اتخاذ رویکرد پیش‌دستانه در برابر آمریکا اظهار داشت: بانک اهداف با محدودیت جغرافیایی بازنگری شده و این تجربه نشان داد که باید برد موشک‌ها را متناسب با مناطقی که احتمال حضور دشمن در آنها وجود دارد، افزایش دهیم. در همین چارچوب، چهار مؤلفه اصلی شامل اقدام شدید، بازدارنده، مؤثر و هوشمندانه مطرح است.
وی افزود:
این مؤلفه‌ها نشان می‌دهد که دیگر نباید صرفاً منتظر اقدامات طرف مقابل بمانیم، بلکه باید بر اساس اطلاعات دقیق و هوشمندانه دستگاه‌های اطلاعاتی عمل کنیم. هر نقطه‌ای که تهدیدی علیه کشور از آن شکل بگیرد و پایگاهی در اختیار دشمن قرار گیرد، از نگاه ما می‌تواند در چارچوب اهداف مشروع دفاعی قرار بگیرد.
ضرورت بازنگری در دکترین دفاعی و نظامی کشور
این کارشناس امور بین‌الملل با اشاره به الزامات اجرایی این رویکرد گفت: نیروهای مسلح باید خود را برای دستیابی به این اهداف تجهیز کنند. نظام نیز به این جمع‌بندی رسیده است که اتخاذ چنین رویکردی ضرورت دارد. این مسئله بخشی از اصول دکترین دفاعی و نظامی است؛ چراکه متناسب با شرایط روز باید تجهیزات، تاکتیک‌ها و دکترین عملیاتی خود را به‌روزرسانی کنیم.
هانی‌زاده در پاسخ به این پرسش که تغییر رویکرد دفاعی چه تحولاتی در میدان نبرد ایجاد خواهد کرد، اظهار داشت:
آنچه اهمیت دارد، به‌کارگیری تمام ظرفیت‌ها و امکانات در راستای تحقق فرمان واکنش سریع و هوشمندانه است. نیروهای مسلح باید در تجهیزات و طرح‌های عملیاتی خود بازنگری جدی داشته باشند تا بتوانند اهداف تعیین‌شده را با دقت و کارآمدی بیشتری محقق کنند.
وی ادامه داد: برای موفقیت هرگونه اقدام پیشگیرانه، صرف برخورداری از توان اولیه کافی نیست، بلکه باید قدرت تداوم عملیات نیز وجود داشته باشد. اگر دشمن اقدامی انجام داد، باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کنیم که قدرت بازدارندگی کشور بتواند هزینه سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند و محاسبات او را درباره ادامه اقدامات خصمانه تغییر دهد.
قدرت نظامی باید به بهبود معیشت مردم منجر شود
این کارشناس امور بین‌الملل با اشاره به مشکلات اقتصادی و فشارهای معیشتی مردم تصریح کرد: درست است که باید از وقوع تهدیدها پیشگیری کنیم و در برابر اقدامات دشمن پاسخ مناسب بدهیم، اما در کنار این مسائل باید به اقتصاد و سفره مردم نیز توجه داشته باشیم.
وی افزود:
رهبر معظم انقلاب همواره بر تاب‌آوری و مقاومت در حوزه‌های نظامی، فرهنگی و سیاسی تأکید کرده‌اند تا کشور بتواند در همه زمینه‌ها، از جمله حوزه اقتصادی، به قدرت و استحکام بیشتری دست پیدا کند.
هانی‌زاده با تأکید بر ارتباط مستقیم قدرت اقتصادی با معیشت جامعه خاطرنشان کرد: مردم باید آثار تقویت قدرت ملی را در زندگی و وضعیت اقتصادی خود احساس کنند. یکی از اهداف مهم ما باید شکستن محاصره اقتصادی و کاهش فشارهایی باشد که بر کشور و مردم تحمیل شده است.
او ادامه داد: اگر حل مشکلات اقتصادی از مسیر مذاکره امکان‌پذیر نباشد، تقویت نیروهای مسلح و افزایش قدرت ملی می‌تواند یکی از ابزارهای تغییر محاسبات طرف مقابل و فراهم کردن زمینه برای حل مشکلات باشد. در نهایت، قدرت دفاعی باید در خدمت تأمین امنیت و تقویت ظرفیت‌های اقتصادی کشور قرار گیرد.
آمریکا به دنبال خروج بدون هزینه از بحران است
هانی‌زاده در ادامه، درباره این تحلیل که ایران و آمریکا از فضای تقابل نظامی فاصله گرفته‌اند، گفت: من این تحلیل را قبول ندارم. آمریکا در حال انجام یک عملیات تأخیری است و تلاش می‌کند بدون پرداخت هزینه و بدون آنکه خود را بازنده نشان دهد، از شرایط دشوار کنونی خارج شود.
وی افزود:
آمریکایی‌ها به دنبال آن هستند که عقب‌نشینی احتمالی خود را به شکلی مدیریت کنند که در افکار عمومی و محاسبات سیاسی، به‌عنوان شکست تلقی نشود و بتوانند همچنان خود را پیروز میدان معرفی کنند.
محسن رضایی و قالیباف؛ دو مسئولیت متفاوت در ساختار تصمیم‌گیری
این کارشناس امور بین‌الملل در پایان، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال جایگزینی محسن رضایی به‌جای محمدباقر قالیباف در موضوع مذاکرات تصریح کرد: خیر، چنین برداشتی درست نیست. هرکدام از این افراد مسئولیت‌ها و وظایف مشخصی دارند، تابع ولایت هستند و هر مأموریتی که به آنها ابلاغ شود، انجام خواهند داد.
هانی‌زاده خاطرنشان کرد: آقای محسن رضایی نیز همان‌طور که رهبری اشاره کردند، در چهارراه مسائل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی حضور دارند و به‌عنوان یکی از مسئولان و تصمیم‌سازان کشور ایفای نقش می‌کنند.
