حجتالاسلام والمسلمین حسین طائب، رئیس جدید سازمان بسیج مستضعفین، در جریان سفر به قم و دیدار با مراجع تقلید و علما، با اشاره به مراسم تشییع «قائد شهید» در عراق اظهار کرد که حضور گسترده مردم این کشور، تصویری از قدرت منطقهای جمهوری اسلامی ارائه کرده است.
او در دیدار با آیتالله سیداحمد خاتمی، عضو مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه موقت تهران، گفت که آمریکاییها در جریان این مراسم با بخشی از ظرفیت اجتماعی و منطقهای جمهوری اسلامی مواجه شدند.
اهمیت این اظهارات در آن است که طائب، قدرت منطقهای ایران را صرفاً در توان نظامی تعریف نمیکند. از نگاه او، حضور مردم در چنین مراسمی میتواند بخشی از سرمایه اجتماعی و نفوذ منطقهای ایران را به نمایش بگذارد؛ مؤلفهای که برخلاف تجهیزات نظامی، بهسادگی قابل اندازهگیری یا محاسبه نیست.
چرا «قدرت اجتماعی» برای معادلات منطقه مهم است؟
در تحولات خاورمیانه، قدرت کشورها تنها به تعداد نیروهای نظامی، تجهیزات یا توان موشکی محدود نمیشود. شبکههای سیاسی، پیوندهای اجتماعی، ظرفیت بسیج افکار عمومی و میزان نفوذ در میان جوامع منطقه نیز در شکلدهی به معادلات امنیتی نقش دارند.
طائب با تأکید بر همین موضوع معتقد است دشمنان نمیتوانند محبوبیت یک چهره در میان مردم ایران و دیگر ملتهای منطقه را با قواعد محاسباتی معمول اندازهگیری کنند.
این بخش از سخنان رئیس سازمان بسیج در واقع بر یک گزاره کلیدی استوار است: قدرت منطقهای ایران ترکیبی از توان سخت و قدرت اجتماعی است. بنابراین هرگونه ارزیابی از جایگاه ایران در منطقه، بدون توجه به مؤلفههای اجتماعی و سیاسی، میتواند تصویری ناقص از واقعیت ارائه دهد.
تنگه هرمز؛ نقطه برخورد قدرتها
بخش دیگری از سخنان طائب به تنگه هرمز مربوط بود؛ یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان که هرگونه ناامنی در آن میتواند پیامدهای منطقهای و بینالمللی داشته باشد.
او مدعی شد که پس از نمایش قدرت اجتماعی ایران در عراق، تلاشهایی برای برهم زدن این معادلات از طریق ایجاد تنش جدید در تنگه هرمز صورت گرفت، اما این اقدامات به نتیجه نرسید.
طائب همچنین با اشاره به ادعاهای آمریکا درباره توان نظامی ایران، گفت که جمهوری اسلامی در حوزههای هوایی و دریایی نیز توانسته در برابر فشارها مقاومت کند.
ادعای کنترل ایران بر تنگه هرمز چه معنایی دارد؟
اظهار اینکه «تنگه هرمز تحت مدیریت و کنترل جمهوری اسلامی قرار دارد»، صرفاً یک موضع نظامی نیست؛ بلکه حامل یک پیام سیاسی و راهبردی نیز هست.
تنگه هرمز برای ایران یک ابزار مهم ژئوپلیتیکی محسوب میشود. موقعیت جغرافیایی کشور در شمال این آبراه و وابستگی بخش مهمی از تجارت انرژی جهان به این مسیر، باعث شده است هرمز همواره در محاسبات امنیتی تهران و واشنگتن جایگاه ویژهای داشته باشد.
از این منظر، تأکید طائب بر امنیت تنگه هرمز را میتوان تلاشی برای انتقال این پیام دانست که فشار نظامی و تهدید امنیتی، الزاماً به معنای تغییر موازنه قدرت به سود طرف مقابل نیست.
از عراق تا هرمز؛ یک پیام مشترک
سخنان رئیس سازمان بسیج را میتوان در قالب یک زنجیره تحلیلی مورد بررسی قرار داد: حضور گسترده مردم در عراق، نمایش ظرفیت اجتماعی ایران و سپس تأکید بر توان بازدارندگی در تنگه هرمز.
این روایت تلاش میکند دو تصویر را در کنار یکدیگر قرار دهد؛ تصویری از قدرت نرم و اجتماعی ایران در منطقه و تصویری از قدرت سخت و توان بازدارندگی آن.
در چنین چارچوبی، پیام اصلی سخنان طائب این است که جمهوری اسلامی صرفاً با اتکا به توان نظامی در معادلات منطقه حضور ندارد، بلکه شبکهای از مؤلفههای اجتماعی، سیاسی و امنیتی را در اختیار دارد که میتواند در شرایط بحران به یکدیگر متصل شوند.
با این حال، درباره میزان و دامنه واقعی این قدرت و همچنین ادعای کنترل کامل تنگه هرمز، باید میان روایت سیاسی مقامهای ایرانی و ارزیابی مستقل از وضعیت میدانی و امنیتی منطقه تفاوت قائل شد. آنچه مسلم است، هرمز همچنان یکی از مهمترین نقاط رقابت راهبردی ایران و آمریکا و یکی از حساسترین گلوگاههای امنیت انرژی جهان باقی مانده است.
