رونمایی اخیر از شهر موشکی نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فراتر از نمایش انبوهی از تجهیزات و موشک‌های آماده شلیک، حامل پیام‌هایی درباره مسیر تحول توان موشکی ایران بود. در میان تجهیزات به نمایش درآمده، موشک‌های کروز جایگاه ویژه‌ای داشتند؛ موشک‌هایی که به نظر می‌رسد توسعه آنها هم در حوزه تولید و آماده‌سازی و هم در زمینه طراحی بدنه، افزایش دقت و ارتقای سامانه‌های هدایت با جدیت دنبال می‌شود.
تصاویر منتشرشده از این مجموعه، علاوه بر نمایش تعداد قابل توجهی از موشک‌های کروز، نشانه‌هایی از حضور نمونه‌هایی با طراحی متفاوت نسبت به نسل‌های قبلی را نشان می‌دهد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که موشک کروز در جنگ‌های مدرن، به دلیل قابلیت پرواز در ارتفاع پایین، مسیرپذیری و امکان حمله به اهداف مشخص، یکی از مؤلفه‌های مهم قدرت بازدارندگی و تهاجمی محسوب می‌شود.
بررسی تصاویر منتشرشده، سه محور اصلی را در این حوزه برجسته می‌کند: تغییرات طراحی برای کاهش احتمال شناسایی راداری، تلاش برای ارتقای دقت بدون اتکای کامل به سامانه‌های موقعیت‌یاب ماهواره‌ای و احتمال رونمایی از یک موشک کروز دوربرد جدید.
تغییر طراحی موشک‌های کروز؛ تلاش برای عبور از چشمان رادار
یکی از نکات قابل توجه در تصاویر شهر موشکی جدید سپاه، مشاهده موشکی با طراحی متفاوت بدنه است. برخلاف طراحی استوانه‌ای که در بخش قابل توجهی از موشک‌های کروز ایرانی مورد استفاده قرار گرفته، در این نمونه نوعی طراحی زاویه‌دار و نزدیک به فرم مثلثی دیده می‌شود.
اگرچه به دلیل محدود بودن تصاویر و نبود اطلاعات رسمی نمی‌توان درباره جزئیات طراحی این موشک اظهارنظر قطعی کرد، اما شباهت‌های ظاهری آن با برخی موشک‌های کروز پیشرفته خارجی، به‌ویژه موشک روسی KH-101، قابل توجه است.
در طراحی نسل جدید موشک‌های کروز، کاهش سطح مقطع راداری یکی از ملاحظات مهم به شمار می‌رود. تغییر شکل بدنه، استفاده از خطوط زاویه‌دار و بازنگری در طراحی برخی سطوح خارجی می‌تواند به کاهش بازتاب امواج راداری کمک کند.
اهمیت این ویژگی در میدان نبرد روشن است؛ هر اندازه سامانه‌های پدافندی دشمن دیرتر بتوانند یک موشک را شناسایی و رهگیری کنند، فرصت بیشتری برای عبور آن از لایه‌های دفاعی فراهم می‌شود.
در نمونه به نمایش درآمده، علاوه بر فرم متفاوت بدنه، شکل بالک‌های کناری نیز قابل توجه است. این بالک‌ها در بخش انتهایی با نوعی شکستگی رو به پایین طراحی شده‌اند؛ ویژگی‌ای که می‌تواند بخشی از بازنگری در ساختار آیرودینامیکی موشک باشد.
همچنین در قسمت انتهایی موشک، یک شتاب‌دهنده اولیه مشاهده می‌شود. این بخش که در تعدادی از موشک‌های کروز ایرانی نیز سابقه دارد، برای تأمین سرعت و شرایط اولیه پرواز به کار می‌رود و پس از رسیدن موشک به وضعیت مورد نظر، از آن جدا می‌شود.
البته باید تأکید کرد که نسبت دادن قطعی این طراحی به فناوری پنهان‌کاری راداری، بدون انتشار اطلاعات فنی یا تصاویر کامل‌تر، امکان‌پذیر نیست؛ اما مجموعه تغییرات ظاهری، توجه به کاهش قابلیت شناسایی را به‌عنوان یکی از فرضیه‌های جدی درباره اهداف طراحی این نمونه مطرح می‌کند.
عبور از محدودیت‌های ماهواره‌ای؛ دقت موشک‌های کروز چگونه افزایش می‌یابد؟
یکی از چالش‌های مهم در توسعه موشک‌های کروز، دستیابی به دقت بالا در مسیرهای طولانی است. به‌طور معمول، موشک‌های کروز برای هدایت به سمت اهداف زمینی از ترکیبی از سامانه‌های هدایت اینرسیایی و اطلاعات موقعیت‌یابی ماهواره‌ای استفاده می‌کنند.
سامانه هدایت اینرسیایی با استفاده از حسگرهای داخلی، وضعیت حرکتی موشک را محاسبه می‌کند و امکان ادامه پرواز را حتی در شرایط قطع ارتباط با منابع خارجی فراهم می‌سازد. با این حال، خطای این سامانه در طول زمان می‌تواند افزایش پیدا کند و به همین دلیل استفاده از اطلاعات اصلاحی اهمیت دارد.
ایران طی سال‌های گذشته روی توسعه سامانه‌های هدایت اینرسیایی، از جمله نمونه‌های مبتنی بر فناوری فیبر نوری، سرمایه‌گذاری کرده است. در مقابل، دسترسی محدود به برخی فناوری‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای پیشرفته، ضرورت توسعه روش‌های جایگزین را افزایش داده است.
در این میان، دو فناوری TERCOM و DSMAC از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند؛ سامانه‌هایی که می‌توانند در کنار هدایت اینرسیایی، به افزایش دقت موشک‌های کروز کمک کنند.
TERCOM؛ مسیریابی با تکیه بر نقشه عوارض زمین
این روش به موشک امکان می‌دهد بدون اتکای مستمر به موقعیت‌یابی ماهواره‌ای، اطلاعات مربوط به مسیر حرکت خود را با داده‌های مرجع مقایسه کند.
در تصاویر منتشرشده از برخی آزمایش‌های موشک پاوه و همچنین تصاویر مرتبط با رونمایی اخیر، اجزایی مشاهده شده‌اند که می‌توانند با تجهیزات مرتبط با اندازه‌گیری ارتفاع و دریافت اطلاعات محیطی ارتباط داشته باشند.
با این حال، صرف مشاهده این تجهیزات برای تأیید قطعی استفاده از سامانه TERCOM کافی نیست و تشخیص ماهیت دقیق آنها به اطلاعات فنی بیشتری نیاز دارد.
DSMAC؛ تطبیق تصاویر برای افزایش دقت
در طول مسیر، سامانه تصویربرداری موشک تصاویر جدیدی از محیط ثبت می‌کند و آنها را با داده‌های ذخیره‌شده مقایسه می‌کند. نتیجه این مقایسه می‌تواند برای اصلاح مسیر و کاهش خطای هدایت مورد استفاده قرار گیرد.
در تصاویر شهر موشکی جدید سپاه، وجود تجهیزات اپتیکی در بخش جلویی برخی موشک‌ها جلب توجه می‌کند. این موضوع احتمال استفاده از سامانه‌های تصویربرداری و هدایت اپتیکی را مطرح کرده است.
البته مشاهده یک سامانه اپتیکی به‌تنهایی به معنای تأیید فناوری DSMAC نیست؛ زیرا تجهیزات مشابه می‌توانند در نقش‌های دیگری نیز مورد استفاده قرار گیرند.
در صورت ترکیب موفق سامانه‌های اینرسیایی، ارتفاع‌سنجی و تطبیق تصویری، امکان افزایش استقلال موشک از موقعیت‌یابی ماهواره‌ای و بهبود دقت آن فراهم می‌شود. این موضوع به‌خصوص در شرایط جنگ الکترونیک و اختلال در سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای اهمیت دارد.
موشک کروز محوشده؛ شگفتانه جدید سپاه چیست؟
شاید یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های تصاویر رونمایی از شهر موشکی جدید سپاه، نمایش یک موشک کروز باشد که تصویر آن به‌صورت عمدی یا به دلایل حفاظتی محو شده است.
همین موضوع، گمانه‌زنی‌ها درباره مشخصات و مأموریت این پرتابه را افزایش داده است. البته با توجه به محدودیت اطلاعات موجود، هرگونه ارزیابی درباره مشخصات فنی آن باید در چارچوب احتمالات و نه اطلاعات تأییدشده مطرح شود.
بر اساس ابعاد ظاهری قابل برداشت از تصویر و مقایسه آن با نمونه‌های شناخته‌شده، احتمال تعلق این موشک به خانواده کروزهای بزرگ و دوربرد مطرح شده است. همچنین در سایه زیر بدنه، نشانه‌هایی شبیه به بالک‌های موشک دیده می‌شود که از نظر ظاهری یادآور برخی نمونه‌های خانواده پاوه و قدر ۳۸۰ است.
یکی از بخش‌هایی که احتمالاً در تصویر از دید مخاطب پنهان شده، قسمت جلویی یا ورودی هوای موشک است؛ بخش‌هایی که می‌توانند اطلاعات مهمی درباره ساختار کلی و تجهیزات نصب‌شده روی پرتابه ارائه دهند.
در حال حاضر نمی‌توان درباره نوع پیشران، برد، سامانه جست‌وجوگر یا مأموریت دقیق این موشک اظهارنظر قطعی کرد. با این حال، با توجه به ابعاد و ظاهر کلی آن، احتمال طراحی برای مأموریت‌های دوربرد، چه در حوزه حمله به اهداف زمینی و چه در نقش ضدکشتی، قابل بررسی است.
اگر این نمونه واقعاً یک موشک جدید با برد بلند باشد، انتشار اطلاعات تکمیلی درباره آن می‌تواند تصویر روشن‌تری از مسیر توسعه نسل بعدی موشک‌های کروز ایران ارائه کند.
افزایش تولید موشک‌های کروز؛ پیام مهم‌تر از رونمایی تجهیزات
در کنار ویژگی‌های فنی موشک‌های به نمایش درآمده، مسئله مهم دیگر، حجم قابل توجه تجهیزات و موشک‌های کروز موجود در شهر موشکی جدید است.
نمایش این تعداد از موشک‌ها را باید در چارچوب اهمیت ظرفیت تولید، ذخیره‌سازی و استمرار تأمین تسلیحات در شرایط بحران ارزیابی کرد. تجربه درگیری‌های نظامی اخیر نشان داده است که صرف برخورداری از موشک‌های پیشرفته، برای حفظ توان عملیاتی کافی نیست؛ بلکه توان جایگزینی تجهیزات مصرف‌شده و استمرار چرخه تولید نیز اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
در جنگ‌های فرسایشی، طرفی که بتواند ظرفیت تولید و آماده‌سازی تسلیحات خود را حفظ کند، از مزیت مهمی برخوردار خواهد بود. به همین دلیل، نمایش شهرهای موشکی را نمی‌توان صرفاً یک اقدام تبلیغاتی یا نمایشی دانست؛ این تصاویر می‌توانند بخشی از پیام بازدارندگی ایران درباره حفظ ظرفیت‌های موشکی و آمادگی برای سناریوهای مختلف باشند.
البته از روی تصاویر یک مراسم نمی‌توان درباره نرخ واقعی تولید، تعداد ذخایر عملیاتی یا میزان آمادگی رزمی موشک‌ها قضاوت قطعی کرد؛ اما استمرار نمایش تجهیزات جدید، دست‌کم نشان‌دهنده اهمیت این حوزه در برنامه‌های دفاعی کشور است.
موشک‌های کروز ایران در آستانه یک تحول کیفی؟
مجموع تصاویر منتشرشده از شهر موشکی جدید نیروی هوافضای سپاه، چند پیام مهم درباره آینده توان موشکی ایران دارد.
نخست، به نظر می‌رسد توسعه موشک‌های کروز، به‌ویژه در حوزه نمونه‌های دوربرد و حمله به اهداف زمینی، همچنان یکی از اولویت‌های مهم صنعت موشکی کشور است.
دوم، تغییرات مشاهده‌شده در طراحی بدنه برخی موشک‌ها، احتمال توجه بیشتر به کاهش سطح مقطع راداری و بهبود ویژگی‌های پروازی را مطرح می‌کند؛ موضوعی که در محیط پیچیده پدافندی امروز اهمیت زیادی دارد.
سوم، نشانه‌های مشاهده‌شده از تجهیزات اپتیکی و سامانه‌های اندازه‌گیری محیطی، گمانه‌زنی‌ها درباره توسعه روش‌های هدایت مستقل‌تر از موقعیت‌یابی ماهواره‌ای را تقویت می‌کند؛ هرچند تأیید نوع دقیق این فناوری‌ها به اطلاعات رسمی نیاز دارد.
و در نهایت، موشک کروز محوشده می‌تواند مهم‌ترین بخش رونمایی اخیر باشد؛ نمونه‌ای که اگر مشخصات و مأموریت آن در آینده تأیید شود، احتمالاً اطلاعات تازه‌ای از مسیر توسعه موشک‌های دوربرد ایران در اختیار افکار عمومی قرار خواهد داد.
آنچه از این رونمایی بیش از هر چیز اهمیت دارد، حرکت هم‌زمان در سه مسیر افزایش ظرفیت تولید، ارتقای دقت و بهبود قابلیت بقا در برابر سامانه‌های پدافندی است؛ سه مؤلفه‌ای که در کنار یکدیگر می‌توانند جایگاه موشک‌های کروز را در ساختار بازدارندگی دفاعی ایران تقویت کنند.
