توسعه توان موشکی ایران در دهه‌های گذشته، مسیری طولانی و همراه با فعالیت‌های پژوهشی، آزمون‌های متعدد و تلاش برای کاهش وابستگی به فناوری خارجی بوده است. در این مسیر، شهید سرلشکر حسن طهرانی‌مقدم از چهره‌های محوری به شمار می‌رود؛ فردی که به گفته همکارانش، با پیگیری مستمر و حمایت از نیروهای متخصص، زمینه اجرای پروژه‌های مهمی را فراهم کرد.
مهندس حمید اسفندیاری، از همراهان و همکاران فنی شهید طهرانی‌مقدم، در تشریح بخشی از این مسیر، از سال‌های ابتدایی حضور خود در حوزه موشکی و شکل‌گیری ساختار جهاد خودکفایی سخن گفته است.
آغاز فعالیت در حوزه موشکی و شکل‌گیری پروژه‌های خودکفایی
اسفندیاری می‌گوید آشنایی او با شهید طهرانی‌مقدم به اوایل دهه ۱۳۷۰ بازمی‌گردد. او که دانش‌آموخته مهندسی کامپیوتر دانشگاه علم و صنعت بود، پس از مدتی فعالیت در بخش‌های فنی دادستانی انقلاب، به مجموعه موشکی نیروی هوایی سپاه پیوست.
به گفته او، پس از پایان جنگ تحمیلی و خرید برخی تجهیزات موشکی از خارج از کشور، نیاز به توسعه توان داخلی بیش از گذشته احساس می‌شد. در همین دوره، پروژه‌هایی با هدف افزایش دانش فنی و دستیابی به خودکفایی تعریف شدند.
یکی از این طرح‌ها، پروژه «ذوالفقار ۷۳» بود که در سال ۱۳۷۳ آغاز شد. این پروژه به گفته اسفندیاری، نقطه عطفی در مسیر کسب تجربه و تسلط نیروهای متخصص ایرانی بر حوزه‌های فنی مرتبط با سامانه‌های موشکی محسوب می‌شد.
آزمون‌های دشوار و اهمیت تجربه‌های اولیه
اسفندیاری با اشاره به فراز و نشیب‌های پروژه‌های ابتدایی، تأکید می‌کند که دستیابی به نتایج مورد انتظار از همان ابتدا امکان‌پذیر نبود و برخی آزمایش‌ها با شکست همراه شدند.
او روایت می‌کند که پس از چند مرحله آزمایش ناموفق، ادامه کار با محدودیت‌هایی روبه‌رو شد؛ چراکه تجهیزات مورد استفاده هزینه بالایی داشتند و مسئولان نسبت به تکرار آزمایش‌ها حساس بودند. با این حال، پیگیری شهید طهرانی‌مقدم و اطمینان گروه فنی به نتایج اصلاحات انجام‌شده، زمینه ادامه پروژه را فراهم کرد.
به گفته او، موفقیت در یکی از مراحل بعدی، نقطه عطفی برای گروه بود و تجربه به‌دست‌آمده در ادامه فعالیت‌های موشکی مورد استفاده قرار گرفت.
از توسعه موشک‌های بالستیک تا ایده مقابله با اهداف دریایی
یکی از بخش‌های مهم این روایت، شکل‌گیری ایده توسعه موشکی بالستیک با قابلیت مقابله با اهداف متحرک دریایی است. اسفندیاری می‌گوید این ایده در میانه دهه ۱۳۷۰ و پس از کسب تجربه در پروژه‌های قبلی مطرح شد.
به روایت او، شهید طهرانی‌مقدم با توجه به شرایط امنیتی منطقه و حضور ناوهای آمریکایی در آب‌های خلیج فارس، ضرورت ایجاد توانمندی‌های جدید دفاعی را مطرح کرده بود. در همین چارچوب، پروژه‌ای با عنوان «قدر» تعریف شد.
اسفندیاری این طرح را یکی از ایده‌های بلندپروازانه آن دوره توصیف می‌کند و می‌گوید هدف اصلی، عبور از محدودیت‌های فناوری موجود و ایجاد توانمندی‌ای بود که در آن زمان نمونه مشابهی برای آن سراغ نداشتند.
او همچنین معتقد است تجربه‌های حاصل از این پروژه، در ادامه مسیر توسعه برخی دیگر از سامانه‌های موشکی ایران تأثیرگذار بوده است.
نقش نیروهای متخصص و حمایت از فعالیت‌های پژوهشی
بخش دیگری از خاطرات اسفندیاری به شیوه مدیریت شهید طهرانی‌مقدم و توجه او به نیروهای فنی اختصاص دارد. او می‌گوید طهرانی‌مقدم تلاش می‌کرد موانع اداری را از مسیر فعالیت‌های تخصصی کنار بزند و به گروه‌های پژوهشی فرصت دهد تا ایده‌های خود را دنبال کنند.
به گفته اسفندیاری، یکی از ویژگی‌های مدیریتی او، پیگیری مستقیم پروژه‌ها و حضور در کنار نیروهای فنی بود. او همچنین بر اهمیت استفاده از ظرفیت شرکت‌ها و مجموعه‌های خصوصی برای توسعه توان تولیدی تأکید داشت.
اسفندیاری معتقد است بخشی از دستاوردهای آن دوره، نتیجه همکاری میان نیروهای متخصص، مجموعه‌های صنعتی و افرادی بود که در شرایط دشوار مسئولیت اجرای پروژه‌ها را پذیرفتند.
خودکفایی و کاهش وابستگی به فناوری خارجی
در ادامه این گفت‌وگو، اسفندیاری به اهمیت دستیابی به توانمندی‌های داخلی در حوزه‌های مختلف دفاعی اشاره می‌کند. به گفته او، یکی از دغدغه‌های شهید طهرانی‌مقدم، کاهش وابستگی به فناوری‌هایی بود که ممکن بود در شرایط بحرانی یا درگیری نظامی در دسترس نباشند.
او تأکید می‌کند که تجربه سال‌های گذشته نشان داده است توسعه دانش بومی و تربیت نیروهای متخصص، از عوامل مهم در استمرار فعالیت‌های فنی و صنعتی بوده است.
چالش‌های نسل‌های بعدی فناوری موشکی
اسفندیاری در بخش پایانی صحبت‌های خود، دستیابی به فناوری‌های جدید را به معنای پایان مسیر توسعه نمی‌داند و معتقد است همچنان چالش‌های علمی و فنی مهمی در این حوزه وجود دارد.
او با اشاره به دشواری‌های فناوری‌های پیشرفته در شرایط حرارتی و محیطی شدید، این مسائل را از چالش‌های مهم پیش‌روی نسل‌های بعدی سامانه‌های موشکی توصیف می‌کند.
به گفته او، بخشی از توانمندی‌های پایه‌ای که در پروژه‌های دهه ۱۳۷۰ شکل گرفت، در سال‌های بعد در توسعه خانواده‌های مختلف موشکی مورد استفاده قرار گرفت.
اسفندیاری در پایان، تجربه همکاری با شهید طهرانی‌مقدم را نمونه‌ای از اهمیت اراده، تلاش گروهی، حمایت از نیروهای متخصص و پیگیری مستمر در اجرای پروژه‌های بزرگ دانست و ابراز امیدواری کرد نسل جوان با مطالعه این تجربه‌ها، از مسیر طی‌شده در حوزه علم و فناوری درس بگیرد.
