اظهارات امیر سرتیپ محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی ایران، درباره حرکت دکترین نظامی کشور به سمت رویکرد تهاجمی را باید فراتر از یک اعلام موضع نظامی ارزیابی کرد. این سخنان از تغییر در نگاه راهبردی نیروهای مسلح به مفهوم بازدارندگی حکایت دارد؛ تغییری که می‌تواند بر نحوه مواجهه ایران با تهدیدهای احتمالی آمریکا و رژیم صهیونیستی تأثیر بگذارد.
بر اساس اظهارات سخنگوی ارتش، دکترین پیشین ایران عمدتاً بر دفاع در برابر حمله نخست دشمن و سپس اجرای پاسخ متناسب در محدوده جغرافیایی منطقه استوار بود. در این الگو، هدف اصلی جلوگیری از گسترش درگیری و تحمیل هزینه به طرف مهاجم از طریق پاسخ متقابل بود.
اما اکنون به نظر می‌رسد تجربه درگیری‌های اخیر و ارزیابی تازه از ماهیت تهدیدها، ضرورت عبور از این چارچوب سنتی را مطرح کرده است؛ چارچوبی که در آن، زمان، گستره جغرافیایی و میزان اثرگذاری پاسخ، اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارند.
پایان محدودیت‌های جغرافیایی در محاسبات نظامی ایران؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات سخنگوی ارتش، تأکید بر دو مفهوم «پاسخ اثرگذار» و «بدون محدودیت جغرافیایی» است. این دو مفهوم می‌توانند نشانه تغییر در محاسبات راهبردی ایران درباره نحوه پاسخ به اقدامات خصمانه باشند.
در دکترین بازدارندگی سنتی، طرف مقابل باید اطمینان داشته باشد که هرگونه حمله، هزینه‌ای متناسب و قابل توجه برای او ایجاد خواهد کرد. با این حال، زمانی که دامنه پاسخ از محدوده جغرافیایی مشخص فراتر می‌رود، محاسبات دشمن نیز پیچیده‌تر می‌شود.
به بیان دیگر، اگر طرف مهاجم نتواند محل، زمان و ابعاد پاسخ احتمالی را پیش‌بینی کند، نااطمینانی بیشتری در تصمیم‌گیری نظامی و سیاسی آن ایجاد خواهد شد.
از این منظر، تأکید بر نبود محدودیت جغرافیایی را می‌توان پیامی راهبردی به آمریکا و رژیم صهیونیستی دانست؛ پیامی مبنی بر اینکه در صورت تکرار اقدامات نظامی علیه ایران، دامنه پاسخ لزوماً به محدوده‌ای که طرف مقابل انتظار دارد محدود نخواهد ماند.
البته سخنان سخنگوی ارتش به معنای اعلام جزئیات عملیاتی یا تعیین اهداف مشخص نیست، بلکه از تغییر در چارچوب طراحی راهبردهای نظامی حکایت دارد.
جنگ اخیر؛ تجربه‌ای که دکترین نظامی ایران را تغییر می‌دهد
یکی از عوامل مهم در بازنگری دکترین نظامی کشور، تجربه جنگ اخیر است. هر جنگی علاوه بر خسارت‌ها و پیامدهای سیاسی و اقتصادی، مجموعه‌ای از درس‌های عملیاتی را نیز برای نیروهای مسلح به همراه دارد.
شناسایی نقاط ضعف و قوت، ارزیابی عملکرد سامانه‌های تسلیحاتی، بررسی سرعت واکنش، هماهنگی میان یگان‌ها و شناخت شیوه‌های جدید جنگ، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند مبنای تغییر در ساختار دفاعی و نظامی قرار گیرد.
اکرمی‌نیا نیز تأکید کرده است که تحول جدید از مبانی نظری، دینی و آموخته‌های جنگ گذشته و جاری آغاز می‌شود و سپس در قالب راهبرد، تاکتیک و شیوه‌های نبرد، به اصلاح سازمان رزم و تعیین تسلیحات مورد نیاز منتهی خواهد شد.
این موضوع نشان می‌دهد که تغییر دکترین صرفاً به معنای افزایش تعداد تجهیزات یا خرید تسلیحات جدید نیست؛ بلکه باید در آموزش نیروها، ساختار فرماندهی، نحوه عملیات و نوع تجهیزات مورد استفاده نیز بازتاب پیدا کند.
در واقع، دکترین جدید زمانی می‌تواند به یک ظرفیت بازدارنده واقعی تبدیل شود که میان اهداف راهبردی، توان عملیاتی و امکانات تسلیحاتی تناسب وجود داشته باشد.
پیام ارتش به آمریکا و اسرائیل؛ آمادگی ایران وابسته به تحولات سیاسی دشمن نیست
بخش دیگری از اظهارات سخنگوی ارتش به تحولات سیاسی آمریکا و سرزمین‌های اشغالی اختصاص داشت. اکرمی‌نیا با اشاره به وضعیت سیاسی طرف مقابل، احتمال کاهش خطر جنگ را یکی از سناریوهای قابل بررسی دانست، اما تأکید کرد که برنامه ارتقای توان دفاعی و رزمی نیروهای مسلح ایران بدون وقفه ادامه خواهد یافت.
این موضع از یک واقعیت مهم در سیاست دفاعی کشور حکایت دارد: آمادگی نظامی ایران نباید تابع تغییرات سیاسی، انتخاباتی یا اختلافات داخلی در آمریکا و رژیم صهیونیستی باشد.
به عبارت دیگر، حتی اگر تحولات سیاسی در واشنگتن یا تل‌آویو احتمال درگیری را کاهش دهد، نمی‌توان این وضعیت را تضمینی برای تداوم آرامش دانست.
در محاسبات امنیتی ایران، اقدام نکردن دشمن الزاماً به معنای تغییر نیت آن نیست و ممکن است ناشی از هزینه‌های بالای نظامی، آمادگی طرف مقابل یا محدودیت‌های داخلی و خارجی باشد.
از همین رو، استمرار ارتقای توان دفاعی و بازدارندگی، به‌عنوان یک ضرورت مستقل از تحولات سیاسی دنبال می‌شود.
تنگه هرمز؛ جغرافیای قدرت ایران در برابر مداخله آمریکا
اظهارات سخنگوی ارتش درباره تنگه هرمز نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این بخش از سخنان اکرمی‌نیا نشان می‌دهد که موضوع بازدارندگی ایران صرفاً به توان موشکی، پهپادی و تجهیزات نظامی محدود نیست و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی کشور نیز بخشی از معادله امنیت ملی محسوب می‌شوند.
به گفته وی، آمریکا پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تلاش کرده است با ایجاد مسیری جایگزین در جنوب تنگه هرمز، شرکت‌های کشتیرانی و مالکان کشتی‌ها را به استفاده از آن ترغیب یا وادار کند.
سخنگوی ارتش این اقدام را مغایر با ترتیبات مورد توافق و تلاشی برای کاهش نقش ایران در مدیریت امنیت تنگه هرمز ارزیابی کرده است.
اهمیت این موضوع در آن است که تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه دریایی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیکی ایران در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌رود.
هرگونه تلاش برای دور زدن سازوکارهای مورد نظر ایران در این آبراه، می‌تواند به بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر نظم امنیتی خلیج فارس تبدیل شود.
از این منظر، اختلاف بر سر مسیرهای عبور کشتی‌ها را باید در چارچوب رقابت بر سر مدیریت امنیت دریایی و جایگاه راهبردی ایران تحلیل کرد؛ رقابتی که پیامدهای آن فقط به تهران و واشنگتن محدود نمی‌شود و منافع کشورهای منطقه و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
امنیت کشتیرانی؛ مسئولیت منطقه‌ای یا ابزار فشار آمریکا؟
سخنگوی ارتش ضمن انتقاد از اقدامات آمریکا در تنگه هرمز، اعلام کرده است که مالکان کشتی‌ها و شرکت‌های کشتیرانی تجاری می‌توانند با هماهنگی نیروهای مسلح ایران از مسیرهای امنیتی تعیین‌شده عبور کنند.
این موضع، از نگاه تهران، بر ضرورت هماهنگی با سازوکارهای امنیتی ایران برای عبور ایمن از این آبراه تأکید دارد.
در مقابل، مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای و تلاش برای تحمیل ترتیبات امنیتی خارج از توافق‌های موجود، می‌تواند خطر تشدید تنش و افزایش نااطمینانی در مسیرهای تجاری را به همراه داشته باشد.
واقعیت این است که امنیت تنگه هرمز بدون توجه به نقش کشورهای ساحلی و ظرفیت‌های دفاعی و جغرافیایی ایران قابل مدیریت نیست. هرگونه تلاش برای حذف ایران از معادلات امنیتی این آبراه، به جای کاهش تنش، می‌تواند زمینه‌ساز پیچیده‌تر شدن بحران شود.
دکترین تهاجمی؛ تغییر در پیام بازدارندگی ایران
مجموع اظهارات سخنگوی ارتش را می‌توان نشانه‌ای از بازتعریف مفهوم بازدارندگی در راهبرد نظامی ایران دانست. در این چارچوب، هدف صرفاً دفع حمله و وارد کردن ضربه متقابل نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که دشمن پیش از هرگونه اقدام نظامی، با محاسبه هزینه‌های گسترده و غیرقابل پیش‌بینی آن مواجه شود.
با این حال، موفقیت این رویکرد به عوامل متعددی وابسته است؛ از جمله توان عملیاتی نیروهای مسلح، توسعه تسلیحات متناسب با مأموریت‌های جدید، هماهنگی میان بخش‌های مختلف دفاعی، سرعت تصمیم‌گیری و حفظ انسجام داخلی.
تأکید سخنگوی ارتش بر بنیه معنوی، ایمان و حمایت مردمی نیز نشان می‌دهد که در نگاه فرماندهان نظامی، قدرت دفاعی صرفاً محصول تجهیزات و فناوری نیست و پشتوانه اجتماعی و ملی نیز در پایداری آن نقش دارد.
در نهایت، پیام اصلی این تحول برای واشنگتن و تل‌آویو روشن است: ایران قصد ندارد امنیت خود را به محاسبات سیاسی و نظامی طرف مقابل وابسته کند. حرکت به سمت پاسخ سریع‌تر، اثرگذارتر و با دامنه جغرافیایی گسترده‌تر، تلاشی برای افزایش هزینه هرگونه ماجراجویی نظامی علیه ایران است.
دکترین جدید زمانی به بازدارندگی مؤثر تبدیل خواهد شد که دشمن نه‌تنها از توان دفاعی ایران، بلکه از هزینه‌های سنگین و پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی هرگونه تجاوز نیز اطمینان داشته باشد.
