همکاری اطلاعاتی فضایی روسیه با تهران میتواند به ایران امکان دهد پیش از حمله احتمالی آمریکا، تحرکات نظامی این کشور را شناسایی کرده و برای پاسخ آماده شود؛ قابلیتی که به نوشته تحلیلگر الجزیره، ممکن است بر محاسبات واشنگتن درباره ازسرگیری جنگ تأثیر گذاشته باشد.
در هفته جاری، نشانههایی محتاطانه از امید به کاهش تنشها در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران دیده شده است. میانجیهای قطری و پاکستانی تلاشهای خود را برای دستیابی به توافق میان طرفهای درگیر تشدید کردهاند؛ آن هم در شرایطی که افزایش گسترده حضور نظامی در منطقه، نگرانیها از آغاز دوباره مرحله عملیاتی جنگ را افزایش داده است.
تصمیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای خودداری از حملات جدید در مقطع فعلی، تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشته است. یکی از این عوامل، توانایی ایران در شناسایی حمله پیش از وقوع و پاسخ دقیق به آن است؛ قابلیتی که به احتمال زیاد با کمک اطلاعات نظامی روسیه در حوزه جغرافیایی، فضایی و سیگنالی تقویت شده است.

ماهوارههای جاسوسی روسیه چه اطلاعاتی در اختیار ایران قرار میدهند؟
پروژه پژوهشی AURORAH که نواف عبید آن را راهاندازی کرده است، طی هشت ماه گذشته مسیر حرکت ماهوارههای جاسوسی روسیه را رصد کرده است. این پروژه دستکم ۲۰ فضاپیمای روسی از سری کاسموس-۲۶۰۰ را شناسایی کرده که ۱۸ فروند از آنها قابل ردیابی هستند.
دلیل تمرکز این پروژه بر مجموعه کاسموس-۲۶۰۰، برخورداری آن از جدیدترین ماهوارههای شناسایی نظامی روسیه است؛ ماهوارههایی که قابلیت مانور بالایی دارند و میتوانند اطلاعات نقشهبرداری نظامی از تأسیسات و مناطق جغرافیایی، تصاویر اپتیکی، مشاهدات راداری و اطلاعات سیگنالی را جمعآوری کنند. این اطلاعات شامل انتشار امواج راداری، سایر سیگنالهای فرکانس رادیویی و فعالیتهای ارتباطی نظامی نیز میشود.
ماهوارههای رصدشده در این پروژه، منطقهای گسترده از سوریه، لبنان و اسرائیل تا اردن، عربستان سعودی، شبهجزیره عربستان، عراق و ایران را پوشش میدهند. این محدوده همچنین بابالمندب و تنگه هرمز را در بر میگیرد.
این ماهوارهها تقریباً هر ۹۵ دقیقه یک بار به دور زمین میچرخند و بسته به هندسه مشاهده، روزانه حدود سه تا چهار بار از مناطق مرتبط در خاورمیانه عبور میکنند.
بررسیهای پروژه AURORAH نشان میدهد برخی از این ماهوارههای مانورپذیر بهگونهای جابهجا شدهاند که مستقیماً یا تقریباً مستقیم از بالای اهداف نظامی و زیرساختی در منطقه عبور کنند. تمام منظومه ماهوارهای جابهجا نشده، بلکه تنها فضاپیماهای مشخصی تغییر موقعیت دادهاند؛ اقدامی که میتواند زمانبندی و کیفیت پوشش اطلاعاتی از اهداف موردنظر را بهبود ببخشد.

بر اساس مشاهدات این پروژه، ماهوارههای روسی پیش از حمله به برخی اهداف و بار دیگر پس از اصابت، از فراز آنها عبور کردهاند؛ احتمالا برای ارزیابی میزان خسارت. همین الگو بارها پیش و پس از حملات ایران نیز تکرار شده است.
نواف عبید با توجه به دقتی که ایران در حمله به اهداف نظامی و غیرنظامی آمریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس نشان داده، نتیجه میگیرد که روسیه اطلاعات جغرافیایی و فضایی موردنیاز ارتش ایران برای اجرای این حملات را در اختیار تهران قرار داده است.
چرا اطلاعات ماهوارهای روسیه برای آمریکا خطرناک است؟
یکی از چالشهای آمریکا این است که چنین قابلیتهای اطلاعاتی تنها برای انتخاب اهداف نظامی استفاده نمیشوند، بلکه امکان رصد تجمع نیروها و آمادهسازی نظامی را نیز فراهم میکنند.
در شرایطی که هواپیماهای آمریکایی در حال تغییر موقعیت هستند، نیروهای دریایی جابهجا میشوند و زیرساختهای نظامی در منطقه تقویت میشوند، ماهوارههای روسی میتوانند تصویر روشنی از این تحرکات و شدت ارتباطات نظامی ارائه دهند.
این اطلاعات میتواند مشخص کند ارتباطات نظامی از کجا برقرار میشوند، چه زمانی فعالیتها افزایش پیدا میکنند و الگوهای ارتباطی چگونه تغییر میکنند. به گفته عبید، احتمال دارد برخی ماهوارههای جاسوسی بتوانند ارتباطات نظامی را نیز شنود کنند؛ هرچند بعید است قادر به رهگیری تمام پیامها باشند.
اطلاعات جمعآوریشده میتواند به سازمانهای اطلاعاتی ایران منتقل شود تا رهبران ایرانی بتوانند از نیروهای خود محافظت کنند، ساختار فرماندهی را فعال نگه دارند و پیش از آغاز درگیری، برای پاسخ نظامی آماده شوند.
در نتیجه، دسترسی ایران به دادههای ماهوارهای روسیه میتواند تلاش آمریکا برای ترکیب آمادگی تهاجمی با محافظت در برابر حملات تلافیجویانه را پیچیده کند.
یکی از راهکارهای احتمالی آمریکا، انتقال یگانهای نظامی به فاصلهای دورتر از تسلیحات ایران برای کاهش آسیبپذیری فوری آنهاست. با این حال، واشنگتن میتواند توزیع قدرت رزمی خود را نیز تغییر دهد تا اطلاعاتی که تهران مشاهده میکند، کمتر قابل استفاده باشد.
ایران چگونه میتواند حمله احتمالی آمریکا را زودتر شناسایی کند؟
کمک روسیه همچنین میتواند قابلیتهای هشدار زودهنگام ایران در برابر حملاتی را افزایش دهد که از خارج منطقه آغاز میشوند. در جریان عملیات چکش نیمهشب در ژوئن ۲۰۲۵، بمبافکنهای بی-۲ اسپیریت آمریکا از خاک این کشور در قاره آمریکا پرواز کردند و تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار دادند.
به نوشته عبید، تهران میداند که ممکن است حمله دیگری علیه تأسیسات عمیقاً مدفون ایران انجام شود. بنابراین، میتواند از قابلیتهای ماهوارهای روسیه برای رصد نشانههای اولیه چنین حملاتی استفاده کند. دسترسی ایران به اطلاعات ماهوارهای روسیه، علاوه بر آمادگی برای دریافت حمله، احتمالا نقش مهمی در برنامهریزی برای پاسخ تلافیجویانه در منطقه نیز دارد.
همانطور که رهبران ایران هشدار دادهاند، خطر حملات میتواند پالایشگاهها، پایانههای صادراتی، تأسیسات آبشیرینکن و نیروگاهها را نیز در بر بگیرد.
حمله احتمالی به ایران چه پیامدهایی برای کشورهای منطقه خواهد داشت؟
به اعتقاد عبید، اگر ترامپ تصمیم خود را تغییر دهد و حمله به ایران را از سر بگیرد، تهران نهتنها برای مقابله با اقدامات ارتش آمریکا آماده خواهد بود، بلکه میتواند ضربهای ویرانگر به منطقه وارد کند. خسارات احتمالی میتواند تأمین آب و برق غیرنظامیان را مختل کند و آثار خود را به بازارهای بینالمللی انرژی نیز منتقل سازد.
جایگاه عربستان سعودی بهعنوان بزرگترین صادرکننده نفت خام جهان، اهمیت زیرساختهای صادراتی این کشور را در سطح جهانی دوچندان میکند. کشورهای عربی همسایه در خلیج فارس نیز، فارغ از میزان تأثیرگذاری خود بر تصمیم به ازسرگیری جنگ، با پیامدهای چنین حملاتی مواجه خواهند شد.

روسیه چگونه از همکاری اطلاعاتی با ایران بهره میبرد؟
یکی دیگر از نکات مهم این تحلیل، اهرم فشار قابلتوجهی است که روسیه از طریق فراهم کردن قابلیتهای اطلاعاتی فضایی برای ایران در اختیار دارد.
مسکو میتواند با کنترل دسترسی تهران به اطلاعات ماهوارهای، تواناییهای ایران را تقویت یا محدود کند؛ بدون آنکه مستقیماً وارد جنگ شود. عبید معتقد است تمایل روسیه به اشتراکگذاری اطلاعات ماهوارهای، بهطور اجتنابناپذیری بر عملیات آینده آمریکا تأثیر خواهد گذاشت.
ارتش آمریکا اکنون باید این فرض را در نظر بگیرد که تحرکات گسترده نیروها، تجمعات نظامی و فعالیتهای الکترونیکی میتوانند مشاهده شده و بهسرعت در اختیار طرف مقابل قرار گیرند.
این مسئله غافلگیری عملیاتی را کاهش میدهد و مستلزم پراکندگی بیشتر نیروها، کنترل انتشار سیگنالهای الکترونیکی و جابهجایی سریعتر یگانهای نظامی است.
پیامدهای این تحولات به جنگ کنونی محدود نمیشود. ماه گذشته، یک ماهواره روسی از سری کاسموس به یک ماهواره تجاری فنلاند نزدیک شد؛ اقدامی که احتمالا تمرینی برای حمله بوده است.
به نوشته عبید، این حادثه نشان میدهد درگیریهای زمینی میتوانند به فضا نیز گسترش پیدا کنند و احتمال دارد زیرساختهای ماهوارهای غیرنظامی و نظامی را مختل سازند. در جنگهای کنونی و آینده، ممکن است شاهد تشدید درگیریها در فضا نیز باشیم.