روزنامه گاردین در گزارشی به بررسی نتایج چهار انتخابات مهم دو هفته اخیر در برزیل، صربستان، سرزمین‌های اشغالی و آمریکا پرداخت و آن‌ها را نشانه‌ای از قدرت کنشگری مردمی در برابر رهبران اقتدارگرا دانست.
به نوشته این روزنامه انگلیسی، اگرچه این انتخابات در شرایط سیاسی متفاوت و با عوامل و ویژگی‌های خاص خود برگزار شدند، اما وجه مشترک آن‌ها نقش‌آفرینی مردم در ایجاد تغییرات غیرمنتظره، مقابله با جریان‌های اقتدارگرا و تأثیرگذاری بر مسیر تحولات سیاسی بود.
برزیل؛ نه به راست افراطی
در برزیل، افزایش مشارکت در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۵ اکتبر که با فعالیت‌های مردمی و استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی همراه بود، مانع از به قدرت رسیدن جریان راست افراطی شد؛ جریانی که سه هفته پیش از آن در انتخابات کنگره پیروز شده و در رقابت ریاست‌جمهوری نیز پیشتاز بود.
لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا در دور دوم با کسب نزدیک به ۵۲ درصد آرا، پس از شکست در دور نخست، برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری رسید و فلاویو بولسونارو، نامزد راست افراطی، را شکست داد.
میگوئل لاگو، استاد علوم سیاسی برزیل، این نتیجه را «نه گفتن جامعه برزیل به راست افراطی» توصیف کرد و گفت این پیروزی بیش از آنکه صرفاً پیروزی جریان چپ باشد، حاصل یک جنبش غیرمتمرکز سراسری و نشانه‌ای از پیروزی دموکراسی است.
به نوشته جولیان بورگر، تحلیلگر گاردین، در صورت پیروزی بولسونارو، آزاد کردن پدرش ژایر بولسونارو از زندان که به اتهام تلاش برای کودتا و حفظ قدرت به ۲۷ سال حبس محکوم شده است، از اولویت‌های او بود. همچنین انتظار می‌رفت جریان بولسونارو برای مقابله با قوه قضائیه و پیشبرد برنامه‌های راست افراطی تلاش کند.
لاگو معتقد است در صورت پیروزی بولسونارو، دولت دوم او با توجه به برخورداری از اکثریتی وفادار در کنگره، حتی قدرتمندتر از دولت نخستش می‌شد.
فلاویو بولسونارو نیز مانند پدرش نتیجه انتخابات را نپذیرفت، اما برخلاف او برای تغییر نتیجه با زور اقدام نکرد و به میامی رفت. در مقابل، لولا با وجود پیروزی در انتخابات، همچنان با کنگره‌ای مخالف و شماری از استانداران وفادار به دولت پیشین روبه‌رو است.
با این حال، گاردین معتقد است تهدید فوری علیه نهادهای دموکراتیک برزیل دست‌کم در شرایط کنونی برطرف شده است.
صربستان؛ زلزله سیاسی در بالکان
در صربستان، جنبش اعتراضی دانشجویان پس از دو سال تظاهرات علیه الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور مستعفی و رهبر حزب حاکم، در انتخابات ۲۵ اکتبر به نتیجه‌ای فراتر از انتظار دست یافت.
فهرستی متشکل از استادان دانشگاه، کشاورزان و چهره‌های تازه‌وارد به عرصه سیاست توانست ۱۴۰ کرسی از مجموع ۲۵۰ کرسی مجلس ملی را به دست آورد. حزب ترقی‌خواه صربستان (SNS) به رهبری ووچیچ نیز با کسب ۱۰۳ کرسی در جایگاه دوم قرار گرفت؛ نتیجه‌ای که بورگر آن را تحولی بزرگ در صربستان و منطقه بالکان توصیف کرده است.
اسلوبودان مارکوویچ، استاد علوم سیاسی دانشگاه بلگراد، با اشاره به گسترش تدریجی اعتراضات دانشجویی گفت این جنبش طی دو سال گذشته مانند گلوله برفی بزرگ‌تر شده است. به گفته او، دانشجویان با مراجعه به خانه‌های مردم توانستند این باور را تقویت کنند که تغییر سیاسی امکان‌پذیر است و همین موضوع گروهی از شهروندانی را که پیش‌تر در انتخابات شرکت نمی‌کردند، به میدان آورد.
برخی گزارش‌ها مدعی شده‌اند ووچیچ در صورت شکست سنگین‌تر، به اجرای کودتا فکر می‌کرده است؛ ادعایی که حزب او آن را رد کرده است. با این حال، مارکوویچ معتقد است نارضایتی در میان نیروهای عادی پلیس گسترده بود و همین مسئله توان دولت برای سرکوب مخالفان را با تردید مواجه می‌کرد.
او با اشاره به عقب‌نشینی پلیس پس از پذیرش شکست از سوی ووچیچ گفت در بسیاری از مناطق، نیروهای پلیس حتی با مخالفان همراه شدند.
به نوشته گاردین، اکثریت جدید پارلمان صربستان برای بازسازی ساختار دولتی که در دوره طولانی حاکمیت تک‌حزبی تضعیف شده، با مسئولیت سنگینی روبه‌رو خواهد بود.
سرزمین‌های اشغالی؛ پیروزی محدود دموکراسی
گاردین نتیجه انتخابات ۲۷ اکتبر در سرزمین‌های اشغالی را نیز نوعی پیروزی برای دموکراسی، البته با محدودیت‌ها و تناقض‌های جدی، ارزیابی کرده است.
در این انتخابات، تعداد کرسی‌های ائتلاف تحت رهبری بنیامین نتانیاهو در کنست از ۶۸ به ۵۳ کرسی کاهش یافت. با این حال، بلوک مخالف یهودی جریان اصلی نیز تنها ۴۸ کرسی به دست آورد و نتوانست اکثریتی روشن برای تشکیل دولت ایجاد کند.
به نوشته این روزنامه، ائتلاف فهرست مشترک اعراب اسرائیلی و حزب رعم از برندگان اصلی انتخابات بودند. این دو جریان به‌ترتیب ۱۱ و ۸ کرسی کسب کردند و نمایندگی فلسطینی‌ها در کنست را تقریباً دو برابر افزایش دادند.
با وجود این، بلوک مخالف نتانیاهو به رهبری گادی آیزنکوت، ژنرال بازنشسته، تمایل چندانی برای تشکیل ائتلاف با احزاب عربی نشان نداده است؛ مسئله‌ای که بن‌بستی سیاسی ایجاد کرده و به نوشته گاردین، محدودیت‌های دموکراسی در ساختار سیاسی اسرائیل را آشکار می‌کند.
دالیا شایندلین، تحلیلگر سیاسی آمریکایی-اسرائیلی، شهروندان عرب اسرائیل را از حامیان جدی آزادی‌های مدنی و حقوق اقلیت‌ها دانسته است. او در عین حال تأکید می‌کند که مخالفان نتانیاهو، با وجود نگرانی از تبدیل اسرائیل به حکومتی خودکامه و مذهبی، مسئله اشغال و نقض حقوق فلسطینی‌ها را نادیده می‌گیرند؛ تناقضی که به گفته او با اصول دموکراتیک سازگار نیست.
گاردین همچنین نوشته است نتانیاهو برای جلوگیری از شکل‌گیری توافق میان آیزنکوت و احزاب عربی، درصدد زیر سؤال بردن نتیجه انتخابات برآمده و تحقیقاتی درباره آرای بالای این احزاب و ادعای تأمین مالی غیرقانونی از سوی قطر آغاز کرده است؛ ادعاهایی که به نوشته این روزنامه، شواهدی برای آن ارائه نشده است.
بورگر در ادامه تحلیل خود می‌نویسد حتی اگر آیزنکوت موفق به تشکیل دولت شود، احتمالاً تلاش خواهد کرد برخی قوانین محدودکننده استقلال قوه قضائیه را لغو کند، تغییراتی در ساختار پلیس ایجاد کند و با شهرک‌نشینان خشونت‌طلب در کرانه باختری مقابله کند. با این حال، از نگاه این تحلیلگر، اشغال همچنان ادامه خواهد داشت و کنترل مستقیم ارتش بر بخش بزرگی از غزه نیز پابرجا می‌ماند.
آمریکا؛ موج آبی دموکرات‌ها و چالش‌های پیش رو
در انتخابات آمریکا، دونالد ترامپ از رأی‌دهندگان خواسته بود به‌گونه‌ای رأی دهند که گویی نام او مستقیماً در برگه رأی قرار دارد. به نوشته گاردین، نتیجه انتخابات نیز بازتابی از کاهش محبوبیت او بود و دموکرات‌ها توانستند در هر دو مجلس کنگره اکثریت به دست آورند و در ایالت‌هایی که سال‌ها به نامزدهای دموکرات رأی نداده بودند، پیروز شوند.
این روزنامه مسائل اقتصادی داخلی، به‌ویژه افزایش هزینه‌های زندگی، را از عوامل اصلی نتیجه انتخابات دانسته است. موضوعی که ترامپ آن را ادعایی ساختگی و ناشی از فریبکاری توصیف کرده بود.
با وجود پیروزی دموکرات‌ها، اکثریت آن‌ها برای لغو وتوی رئیس‌جمهور یا پایان دادن به اطاله بررسی در سنا کافی نیست. از این رو، کنگره جدید می‌تواند مانع تصویب برخی طرح‌های مورد حمایت کاخ سفید شود، اما برای تصویب برنامه‌های خود با محدودیت روبه‌رو خواهد بود.
دموکرات‌ها همچنین می‌توانند از ابزارهایی مانند تحقیقات کنگره، بررسی پرونده‌ها و احضار مقام‌های دولتی استفاده کنند؛ هرچند اجرای این اقدامات نیز با چالش‌هایی همراه است.
تحلیلگر گاردین تأکید می‌کند که بازگرداندن ساختار دولت به وضعیت پیش از دوره حکومت غیرلیبرال، کاری دشوار خواهد بود؛ تجربه‌ای که به گفته او، احزاب دموکرات در کشورهای دیگری مانند مجارستان و لهستان نیز با آن مواجه شده‌اند.
استیون هیل، نویسنده کتاب «۱۰ گام برای ترمیم دموکراسی آمریکا»، معتقد است ترامپ با استفاده از فرمان‌های اجرایی، بی‌اعتنایی به احکام دادگاه‌ها، تهدیدهای وزارت دادگستری، تعرفه‌های یک‌جانبه و اقدامات دیگر، قدرت ریاست‌جمهوری را به شکلی گسترده به کار گرفته و حتی در مواردی نظر هم‌حزبی‌های جمهوری‌خواه خود در کنگره را نادیده گرفته است.
هیل در پایان می‌گوید اگرچه وظیفه اصلی دموکرات‌ها معکوس کردن و برچیدن اقدامات دو سال گذشته ترامپ است، اما انجام این کار به‌سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود.
