پیمان مکه یا «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» یک چارچوب دفاعی و امنیتی میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان است که با هدف تقویت بازدارندگی جمعی و همکاری نظامی سه کشور شکل گرفته است. مهم‌ترین بند این توافق می‌گوید حمله مسلحانه به هر یک از اعضا، حمله به تمامی اعضای پیمان تلقی خواهد شد؛ بندی که این توافق را به یکی از مهم‌ترین ترتیبات امنیتی جدید در منطقه تبدیل کرده است.
پیمان مکه چیست و چه زمانی امضا شد؟
توافق‌نامه دفاع مشترک مکه روز ۷ اوت ۲۰۲۶ در شهر مکه و در جریان نشست سه‌جانبه سران به امضای رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان رسید.
بر اساس اعلام مقام‌های سه کشور، هدف اصلی پیمان مکه تقویت امنیت جمعی، افزایش همکاری‌های دفاعی، توسعه توانمندی‌های نظامی و کمک به ثبات منطقه‌ای است. اعضای این توافق همچنین تأکید کرده‌اند که پیمان مکه علیه کشور مشخصی ایجاد نشده و ماهیتی دفاعی دارد.
مقام‌های ترکیه همچنین گفته‌اند این توافق بر پایه اصل بازدارندگی جمعی شکل گرفته و امکان مشارکت کشورهای دیگر منطقه نیز در آن وجود دارد. رجب طیب اردوغان تأکید کرده بود که این توافق علیه هیچ کشور خاصی نیست.
اعضای پیمان مکه چه کشورهایی هستند؟
در حال حاضر سه کشور ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان اعضای پیمان مکه هستند.
ترکیه با توان نظامی و صنایع دفاعی گسترده، پاکستان با ارتش قدرتمند و برخورداری از سلاح هسته‌ای و عربستان سعودی با ظرفیت اقتصادی و جایگاه راهبردی خود در خلیج فارس، سه ضلع اصلی این چارچوب دفاعی را تشکیل می‌دهند.
از زمان امضای توافق، بحث‌هایی درباره احتمال پیوستن کشورهای دیگر نیز مطرح شده است. با این حال، عضویت رسمی کشورهای جدید به سازوکارهای داخلی و تکمیل ساختار پیمان بستگی دارد.
مهم‌ترین مفاد پیمان مکه چیست؟
مهم‌ترین اصل پیمان دفاعی مکه، دفاع جمعی است. بر اساس توافق، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. این بند از نظر مفهومی شباهت‌هایی با اصل دفاع جمعی در ناتو دارد، هرچند سازوکار اجرایی پیمان مکه با ناتو یکسان نیست.
همکاری در حوزه‌های مختلف دفاعی نیز در چارچوب این توافق دنبال می‌شود؛ از جمله:
-
تقویت هماهنگی میان نیروهای مسلح سه کشور
-
توسعه همکاری در صنایع دفاعی
-
تولید مشترک تجهیزات نظامی
-
تحقیق و توسعه در حوزه دفاعی
-
آموزش و همکاری نظامی
-
تبادل اطلاعات و همکاری‌های امنیتی
-
مقابله با تروریسم
-
ایجاد سازوکارهای مشترک برای افزایش بازدارندگی
به این ترتیب، پیمان مکه تنها یک توافق سیاسی میان سران سه کشور نیست و اعضای آن تلاش کرده‌اند ساختارهای اجرایی و نهادی مشخصی برای همکاری‌های دفاعی ایجاد کنند.
آیا پیمان مکه علیه ایران است؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره پیمان مکه این است که آیا این توافق علیه ایران شکل گرفته است؟
مقام‌های ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی تاکنون تأکید کرده‌اند که این پیمان علیه کشور مشخصی نیست. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نیز گفته بود که در توافق، ایران یا هیچ کشور دیگری به عنوان تهدید مشترک تعیین نشده است. اردوغان نیز اعلام کرده که توافق مکه علیه هیچ کشوری هدف‌گذاری نشده است.
با این حال، شکل‌گیری این پیمان در شرایط پرتنش امنیتی منطقه باعث شده است که ناظران، آثار احتمالی آن بر موازنه قدرت در خاورمیانه و روابط سه عضو با ایران و دیگر قدرت‌های منطقه را مورد توجه قرار دهند.
بنابراین، از نظر رسمی، پیمان مکه یک ائتلاف ضدایرانی معرفی نشده است؛ اما افزایش هماهنگی نظامی میان ترکیه، عربستان و پاکستان می‌تواند در محاسبات امنیتی منطقه اهمیت داشته باشد.
آخرین وضعیت پیمان مکه؛ ورود به مرحله اجرای عملی
پیمان مکه در هفته‌های اخیر از مرحله توافق سیاسی به سمت ایجاد سازوکارهای عملی حرکت کرده است. نخستین نشست کمیته راهبردی، سیاسی و دفاعی این پیمان ۳۱ اوت در استانبول برگزار شد و مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی سه کشور درباره ساختار آینده همکاری‌ها گفت‌وگو کردند.
اما مهم‌ترین تحول در ۵ اکتبر ۲۰۲۶ رقم خورد. کمیته راهبردی، سیاسی و دفاعی پیمان مکه در نشست اضطراری خود در ریاض تصمیم گرفت تعهدات دفاع جمعی را وارد مرحله اجرایی کند و اقدامات لازم برای تأمین نیروها و توانمندی‌های نظامی مورد توافق و استقرار سریع آنها در عربستان سعودی را انجام دهد.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که عربستان با حملات منتسب به حوثی‌های یمن مواجه شده است. در بیانیه مشترک سه کشور همچنین تلاش برای هدف قرار دادن مکه و مدینه و حملات به شهرها و تأسیسات غیرنظامی و اقتصادی عربستان محکوم شد.
دبیرکل پیمان مکه کیست؟
در نشست اضطراری ریاض، نعمان محمود، ژنرال بازنشسته پاکستانی، به عنوان نخستین دبیرکل پیمان مکه برای یک دوره سه‌ساله منصوب شد.
تعیین دبیرکل بخشی از روند ایجاد ساختار نهادی برای این پیمان محسوب می‌شود و نشان می‌دهد توافق سه کشور در حال عبور از مرحله اعلام سیاسی و حرکت به سمت ایجاد سازوکارهای دائمی است.
پیمان مکه چه اهمیتی برای منطقه دارد؟
اهمیت پیمان مکه در این است که سه قدرت مهم نظامی و سیاسی منطقه‌ای را در یک چارچوب مشترک دفاعی کنار یکدیگر قرار داده است. ترکیه از اعضای مهم ناتو و دارای صنعت دفاعی رو به رشد است، پاکستان یکی از قدرت‌های نظامی و هسته‌ای جهان اسلام محسوب می‌شود و عربستان نیز یکی از مهم‌ترین قدرت‌های اقتصادی و امنیتی خلیج فارس است.
در نتیجه، حتی اگر اعضای پیمان تأکید کنند که این توافق علیه کشور مشخصی نیست، شکل‌گیری آن می‌تواند بر معادلات امنیتی خاورمیانه، بازدارندگی منطقه‌ای و روابط ترکیه، پاکستان و عربستان با سایر قدرت‌ها تأثیر بگذارد.
در حال حاضر مهم‌ترین آزمون پیمان مکه، نحوه اجرای اصل دفاع جمعی و میزان همکاری عملی سه کشور در برابر تهدیدهای امنیتی است؛ موضوعی که پس از تصمیم اخیر برای تأمین و استقرار سریع توانمندی‌های نظامی در عربستان، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
