آسیبهای نخاعی ممکن است پیامدهای ماندگاری داشته باشند و رساندن مؤثر مواد درمانی به سلولهای آسیبدیده همچنان یکی از چالشهای مهم در این حوزه است. در همین راستا، پژوهشگران دانشکده مهندسی FAMU-FSU در آمریکا، هیدروژلی طراحی کردهاند که میتواند ذرات درمانی را به سلولهای آسیبدیده نخاع برساند.
هیدروژل چگونه به ترمیم سلولهای نخاعی کمک میکند؟
این گروه پژوهشی در مطالعه خود از وزیکولهای خارجسلولی (EVs) استفاده کردهاند؛ ذرات بسیار کوچکی که بهطور طبیعی از سلولها آزاد میشوند و حاوی زیستمولکولهای مختلف هستند. این ذرات میتوانند در انتقال پیامهای زیستی و ارتباط میان سلولها نقش داشته باشند.
پژوهشگران برای رساندن این ذرات به محل آسیب، آنها را درون نوعی پلیمر به نام هیدروژل قرار دادند. هیدروژلها به دلیل توانایی جذب مقادیر زیادی آب، ساختار نرم و تخلخل بالا، شباهت زیادی به بافتهای زنده دارند و از ظرفیت بالایی برای کاربردهای زیستپزشکی برخوردارند.
یان لی، یکی از پژوهشگران این پروژه، هیدروژل حاوی وزیکولهای خارجسلولی را به بستهای تشبیه کرده است که پیامهای درمانی را به سلولهای آسیبدیده منتقل میکند و میتواند به بهبود وضعیت آنها کمک کند.
پژوهشگران این ترکیب را روی بافت کشتشدهای آزمایش کردند که شرایط زخم نخاع را شبیهسازی میکرد. نتایج نشان داد این ژل به بهبود سلولهای آسیبدیده کمک میکند. در این سامانه، وزیکولهای خارجسلولی نقش عامل درمانی را دارند و هیدروژل با کنترل آزادسازی آنها، امکان رساندن تدریجی ذرات به ناحیه آسیبدیده را فراهم میکند.
کنترل آزادسازی ذرات با تغییر میزان اسیدیته ژل
یکی از چالشهای روشهای پیشین این بود که وزیکولهای خارجسلولی گاهی با سرعت زیادی از هیدروژل خارج میشدند و پیش از رسیدن به محل موردنظر، اثربخشی خود را از دست میدادند.
پژوهشگران برای رفع این مشکل، ساختار هیدروژل را بهگونهای مهندسی کردند که واکنش آن به میزان اسیدیته محیط (pH) و گذشت زمان، نحوه آزادسازی ذرات را تغییر دهد.
آنها دریافتند کاهش pH هیدروژل از ۹ به ۷، ویژگیهای فیزیکی آن را تغییر میدهد و باعث میشود وزیکولها بهجای آزادشدن ناگهانی، بهتدریج و بهصورت پیوسته از ژل خارج شوند.
لی در توضیح این سازوکار گفت سلولها از طریق پیامرسانهای زیستی با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و وزیکولهای خارجسلولی میتوانند نقش این پیامرسانها را ایفا کنند. به گفته او، آزادسازی تدریجی این ذرات به سلولها فرصت میدهد پیامها را بهتر دریافت کنند و فرایند ترمیم را آغاز کنند.
چرا رساندن ذرات درمانی به نخاع اهمیت دارد؟
دسترسی به بافت آسیبدیده نخاع به دلیل وجود یک لایه محافظ طبیعی به نام سد خونیـنخاعی دشوار است. وزیکولهای خارجسلولی به دلیل ویژگیهای زیستی خود میتوانند از این سد عبور کنند و به ناحیه آسیبدیده برسند. این ذرات همچنین قابلیت جذب توسط سلولهای موجود در محل آسیب را دارند.
از دیگر ویژگیهای این ذرات میتوان به احتمال کمتر تحریک یا پسزدهشدن از سوی سیستم ایمنی در مقایسه با برخی روشهای درمانی دیگر و برخورداری از لایههای محافظ اشاره کرد. با این حال، وزیکولهای آزاد در گذر زمان ضعیفتر میشوند و برای حفظ کارایی آنها، استفاده از سامانهای که از ذرات محافظت کند و آنها را در زمان مناسب آزاد سازد، اهمیت دارد.
هیدروژلها به دلیل خاصیت گرانروی کشسانی، میتوانند بسته به شرایط، رفتارهایی شبیه مایعات یا جامدات داشته باشند. ویژگیهای فیزیکی این مواد نیز در واکنش به عواملی مانند میزان pH و سرعت اعمال تنش تغییر میکند.
پژوهشگران با بهرهگیری از این ویژگیها توانستهاند آزادسازی وزیکولهای خارجسلولی را بهتر کنترل کنند و اثربخشی آنها را در بهبود سلولهای آسیبدیده در مدل آزمایشگاهی افزایش دهند.
نتایج این پژوهش در مجله علمی «Advanced Healthcare Materials» منتشر شده است. البته این دستاورد در مرحله آزمایشگاهی قرار دارد و برای مشخصشدن ایمنی و اثربخشی آن در درمان آسیبهای نخاعی انسان، به مطالعات بیشتری نیاز است.