محمدحسن معیری، مشهور به رهی معیری، در سال ۱۲۸۸ در تهران متولد شد و از همان دوران کودکی به شعر، موسیقی و نقاشی علاقه نشان داد. او پس از پایان تحصیلات ابتدایی و متوسطه، فعالیت در مشاغل دولتی را آغاز کرد و مدتی در وزارت پیشه و هنر و سپس کتابخانه سلطنتی مشغول به کار بود.
رهی از نوجوانی به سرودن شعر روی آورد و نخستین رباعی خود را در ۱۷ سالگی سرود. او در سالهای آغازین فعالیت ادبی، در انجمن ادبی حکیم نظامی به ریاست حسن وحید دستگردی حضور پیدا کرد و بعدها با محافل ادبی و هنری دیگری از جمله انجمن موسیقی ملی، جامعه باربد و انجمن ادبی فرهنگستان ایران همکاری داشت.
از غزلهای عاشقانه تا ترانههای ماندگار
رهی معیری در قالبهای مختلف شعر سرود، اما علاقه اصلیاش غزل بود. او معتقد بود غزل فرصت بیشتری برای بیان احساسات و عواطف عاشقانه فراهم میکند. در سرودههایش میتوان تأثیر شاعران بزرگی چون حافظ، مولوی، صائب و نظامی را دید؛ با این حال، زبان سعدی بیش از دیگران بر شعر او اثر گذاشته بود.
انتخاب تخلص «رهی» نیز با وسواس و دقت همراه بود. امیری فیروزکوهی گفته است که معیری تا سال ۱۳۱۳ تخلص مشخصی نداشت و سرانجام با پیشنهاد او، نام «رهی» را از میان گزینههای مختلف برگزید.
فعالیتهای ادبی او تنها به شعرهای عاشقانه محدود نمیشد. آثار سیاسی، انتقادی و فکاهیاش نیز در نشریاتی مانند «باباشمل» و «تهران مصور» منتشر میشدند. او برای انتشار این آثار از نامهای مستعاری همچون «زاغچه»، «شاه پریون»، «گوشهگیر» و «حقگو» استفاده میکرد.
«شد خزان»؛ تصنیفی که در خاطرهها ماند
رهی معیری در کنار غزلسرایی، در سرودن ترانه و تصنیف نیز مهارت ویژهای داشت. «نوای نی»، «شب جدایی»، «یار رمیده»، «لاله خونین»، «مرغ حق»، «کاروان» و «به کنارم بنشین» از جمله آثار او در این زمینه هستند.
در میان سرودههای او، تصنیف «خزان عشق» با مطلع «شد خزان گلشن آشنایی» شهرتی ویژه پیدا کرد. این اثر را جواد بدیعزاده اجرا کرد و نخستین اجرای آن در سال ۱۳۱۳ بود؛ تصنیفی که همچنان از آثار شناختهشده موسیقی ایرانی به شمار میرود.
مجموعههای «سایه عمر»، «آزاده» و «گلهای جاویدان» نیز بخشی از میراث ادبی او را در خود جای دادهاند. «سایه عمر» شامل غزلهای رهی، «آزاده» مجموعه ترانههای او و «گلهای جاویدان» دربرگیرنده مقالههای ادبی این شاعر است.
آخرین سالهای زندگی و درگذشت
رهی معیری در طول زندگی به کشورهای مختلفی از جمله ترکیه، اتحاد جماهیر شوروی سابق، افغانستان، ایتالیا، فرانسه و انگلستان سفر کرد. آخرین سفر خارجی او در سال ۱۳۴۶ و با هدف انجام عمل جراحی در انگلستان بود.
این شاعر سرانجام در ۲۴ آبان ۱۳۴۷، در ۵۹ سالگی و بر اثر بیماری سرطان در تهران درگذشت. پیکر او در آرامستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد؛ جایی که یاد و نام یکی از چهرههای برجسته غزل و ترانهسرایی معاصر ایران را در خود حفظ کرده است.