مسعود بهنود در ابتدای یادداشت خود با اشاره به چگونگی ورودش به دنیای روزنامهنگاری، خاطرهای از اوایل دهه ۴۰ و نخستین گزارش خود برای روزنامه اطلاعات روایت کرده است.
او مینویسد در نخستین سالی که مطلبی به روزنامه اطلاعات داده بود، همزمان با یکی از روزهای پرحادثه تهران، از مدرسه بیرون آمد و پس از مشاهده اتفاقات خیابانی، ظهر به ساختمان روزنامه رفت. در آن زمان دفتر روزنامه خالی بود و نگهبان از او خواست هرچه دیده است بنویسد تا گزارش را به سردبیر برساند.
به گفته بهنود، بخش عمده گزارش او روز بعد در روزنامه منتشر شد؛ هرچند نامش در گزارش نیامده بود، اما همین اتفاق زمینه ورودش به حرفه روزنامهنگاری را فراهم کرد و نخستین کارت مطبوعاتی خود را برای مجله کودکان روزنامه اطلاعات دریافت کرد.
بخش اصلی یادداشت به موضوع قدرت و تأثیر آن بر سرنوشت افراد در تاریخ اختصاص دارد. بهنود با اشاره به نمونههایی از تاریخ جهان، از چنگیزخان در مغولستان، امیرتیمور در ازبکستان و ناپلئون در فرانسه نام میبرد و شکست ناپلئون در لشکرکشی به روسیه را نمونهای از سرنوشت تلخ قدرتطلبی و جهانگشایی توصیف میکند.
او همچنین برای بررسی مفهوم قدرت به دیدگاه اندیشمندانی همچون ماکس وبر، برتراند راسل، موریس دوورژه، جان کنت گالبریت و فریدریش نیچه اشاره میکند و توضیح میدهد که قدرت از یکسو ضرورتی اجتماعی و از سوی دیگر میتواند به عاملی زیانبار تبدیل شود.
بهنود در ادامه، تراژدیهای تاریخی را با اوج قدرت افراد مرتبط میداند و برای نمونه به سرنوشت نادرشاه و امیرکبیر اشاره میکند؛ شخصیتهایی که در مقاطع مختلف تاریخ ایران به قدرت رسیدند، اما سرانجام جان خود را از دست دادند.
او معتقد است تاریخ ایران و جهان سرشار از روایتهایی است که در آنها افراد برای دستیابی به قدرت یا حفظ آن دست به خشونت زدهاند. به نوشته او، از میان سه خواسته دیرینه بشر، یعنی قدرت، ثروت و شهرت، قدرتطلبی سهم مهمی در شکلگیری بسیاری از درگیریها، زندانها، شکنجهها و کشمکشهای تاریخی داشته است.
روایت زندگی ۲۱ چهره سیاسی در تاریخ معاصر ایران
بهنود سپس به معرفی کتابی میپردازد که موضوع آن سرگذشت ۲۱ شخصیتی است که در ۱۵۰ سال پایانی دوران پادشاهی ایران، از شاه و صدراعظم گرفته تا وزیران و چهرههای سیاسی و نظامی، در جریان رقابتهای قدرت جان باختند.
در میان این افراد، پنج شخصیت که عنوان شاه، صدراعظم یا وزیر نداشتند نیز قرار گرفتهاند: یپرمخان، میرزا کوچکخان، کلنل محمدتقیخان پسیان، سید جعفر پیشهوری و سرلشکر محمود افشارطوس. بهنود معتقد است جایگاه و نقش سیاسی این افراد به اندازهای بوده که میتوان آنها را در این مجموعه قرار داد.
او توضیح میدهد که اگر قرار بود روایت کتاب از آغاز دو سلسله پادشاهی قاجار و پهلوی شروع شود، باید زندگی میرزا ابراهیمخان کلاتتر، معروف به اعتمادالدوله، نخستین صدراعظم قاجار، نیز در آن میآمد؛ شخصیتی که به دستور فتحعلیشاه کشته شد و به اعتقاد نویسنده، این اتفاق آغاز سنتی تلخ در برخورد با نخستوزیران و صدراعظمهایی بود که در به قدرت رسیدن پادشاهان نقش داشتند.
بهنود در همین زمینه به قائممقام فراهانی، امیرکبیر و اتابک (امینالسلطان) اشاره میکند که در دوره محمدشاه، ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه صدارت داشتند و سرانجام به سرنوشت مشابهی دچار شدند.
بر اساس توضیحات نویسنده، در این کتاب سرگذشت ۲۱ نفر بررسی شده است؛ هشت نفر از آنها به دست مردم کشته شدند، یک نفر پس از آگاهی از قریبالوقوع بودن مرگش خودکشی کرد، یک نفر در غربت و به دست بیگانگان جان باخت و آخرین فرد این مجموعه، امیرعباس هویدا، پس از پایان دوران سلطنت در ایران، به حکم دادگاه انقلاب اعدام شد.
تفاوت سرنوشت و جایگاه شخصیتهای کتاب
بهنود تأکید میکند که انتخاب این افراد بر اساس مثبت یا منفی بودن عملکرد، میزان خدمت یا خیانت و جایگاه علمی و سیاسی آنها صورت نگرفته است. به همین دلیل، شخصیتهایی با موقعیتها و کارنامههای کاملاً متفاوت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
او در این میان از امیرکبیر بهعنوان شخصیتی یاد میکند که به باورش، اگر قرار بود کتاب صرفاً بر اساس خدمات افراد تنظیم شود، میتوانست بهتنهایی آغاز و پایان آن باشد. همچنین به سیدجمالالدین اسدآبادی اشاره میکند و او را از نظر آرمان اصلاحطلبانه با امیرکبیر قابل مقایسه میداند، هرچند سرنوشت این دو شخصیت را متفاوت توصیف میکند.
در ادامه یادداشت، تفاوتهای شخصیتی و اجتماعی افراد این مجموعه نیز مورد توجه قرار گرفته است. بهنود از علیاصغرخان اتابک و ناصرالدینشاه بهعنوان افرادی با ثروت و امکانات گسترده یاد میکند و در مقابل، به چهرههایی مانند هژیر اشاره دارد که به گفته او از ثروت و دارایی قابلتوجهی برخوردار نبودند.
او همچنین سرنوشت متفاوت شخصیتهایی همچون امیرکبیر، اتابک و رزمآرا را یادآور میشود؛ افرادی که مرگ هر یک واکنشهای متفاوتی در جامعه برانگیخت. به نوشته بهنود، برخی از این چهرهها به کارآمدی و کفایت سیاسی شهرت داشتند، در حالی که درباره عملکرد برخی دیگر ارزیابیهای متفاوتی وجود داشته است.
نویسنده در بخش دیگری از یادداشت به نقش عوامل خارجی در مرگ برخی شخصیتها اشاره میکند. به اعتقاد او، در قتل چهرههایی مانند قائممقام فراهانی و امیرکبیر، دخالت و دسیسه بیگانگان مطرح بوده، در حالی که برخی دیگر به اتهام وابستگی به قدرتهای خارجی جان خود را از دست دادهاند.
همچنین سرنوشت افراد این مجموعه از نظر چگونگی مرگ یکسان نبوده است؛ برخی با حکم دادگاه، مانند دکتر حسین فاطمی و امیرعباس هویدا، کشته شدند و برخی دیگر، از جمله صنیعالدوله، در پی تصمیمی ناگهانی جان باختند.
بهنود در پایان به چند ویژگی مشترک میان این شخصیتها اشاره میکند؛ از جمله اینکه همه آنها به خارج از ایران سفر کرده بودند و زبانی غیر از فارسی میدانستند. با این حال، از نظر پیشینه خانوادگی، میزان ثروت، جایگاه سیاسی و شیوه رسیدن به قدرت تفاوتهای فراوانی داشتند.
او همچنین یادآور میشود که درباره علت مرگ برخی از این چهرهها روایتهای متفاوتی وجود دارد، اما بسیاری از کسانی که در دوره مورد بررسی قدرت را در اختیار داشتند، در نهایت با خطر کشته شدن روبهرو شدند.