مهدی محمدی، مشاور ویژه رئیس مجلس شورای اسلامی، در تحلیلی درباره سناریوهای احتمالی منازعه آینده، موضوع «لحظه صفر» را از منظر بازدارندگی و آمادگی مورد بررسی قرار داده است.
به گفته او، هدف از بررسی این مفهوم، تعیین زمان احتمالی آغاز جنگ یا ایجاد نگرانی در جامعه نیست؛ بلکه باید تلاش کرد منطق تصمیمگیری طرف مقابل، عوامل اثرگذار بر محاسبات آن و مؤلفههایی را که میتوانند از شکلگیری یک درگیری جلوگیری کنند، بهتر شناخت.
محمدی معتقد است مسئله را نباید تنها در قالب این پرسش مطرح کرد که «آیا جنگ رخ خواهد داد یا نه؟» بلکه باید بررسی کرد چه عواملی میتواند محاسبات طرف مقابل را تغییر دهد و چگونه میتوان با افزایش هزینه اقدام نظامی، احتمال وقوع درگیری را کاهش داد.
عملیات غافلگیرانه و اقدامات اطلاعاتی
نخستین مؤلفه مورد اشاره محمدی، احتمال استفاده از عملیات غافلگیرانه و اقدامات اطلاعاتی است. برخی سناریوها ممکن است بر هدف قرار دادن زیرساختها، جمعآوری اطلاعات یا تلاش برای تغییر محاسبات تصمیمگیران متمرکز باشند.
در چنین شرایطی، افزایش هوشیاری، تقویت حفاظت از زیرساختها و کاهش نقاط آسیبپذیر میتواند بخشی از ظرفیت بازدارندگی را تشکیل دهد.
آمادگی نظامی؛ از رصد تحرکات تا بازسازی توان دفاعی
جابجایی نیروها و تجهیزات نظامی یا تغییر در شیوههای عملیاتی، لزوماً به معنای تصمیم قطعی برای آغاز جنگ نیست؛ با این حال، از منظر دفاعی باید این تحولات بهدقت رصد و ارزیابی شود.
بر همین اساس، حفظ آمادگی و بازسازی توان نظامی از جمله عواملی است که میتواند در محاسبات طرف مقابل اثرگذار باشد.
اطلاعات و کاهش آسیبپذیری زیرساختها
جمعآوری اطلاعات یکی از عناصر مهم در هر منازعه محسوب میشود. از این رو، کاهش آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی و تقویت پدافند غیرعامل میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری کشور داشته باشد.
محمدی بر استمرار آمادگی و افزایش ظرفیت مقابله با تهدیدها تأکید دارد؛ رویکردی که میتواند هزینه هرگونه اقدام احتمالی علیه زیرساختهای کشور را افزایش دهد.
آرایش منطقهای و نقش ائتلافها
مؤلفه دیگر، وضعیت ائتلافها و آرایش سیاسی و امنیتی در منطقه است. مواضع کشورهای منطقه و همچنین قدرتهای اروپایی میتواند بر محاسبات طرفهای درگیر تأثیر بگذارد.
بر این اساس، ارزیابی مواضع کشورها نباید تنها بر مبنای اظهارات رسمی انجام شود و رفتار عملی آنها نیز باید در تحلیلها مورد توجه قرار گیرد.
فشار اقتصادی و ضرورت افزایش تابآوری
فشار اقتصادی نیز یکی دیگر از ابزارهایی است که میتواند در کنار سایر اقدامات مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که افزایش تابآوری اقتصادی، استمرار تولید و کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی اهمیت ویژهای دارد.
از این منظر، تقویت ظرفیتهای داخلی اقتصاد میتواند بخشی از آمادگی کشور در برابر سناریوهای مختلف باشد.
تحولات مرزی و فعالیتهای امنیتی
مهدی محمدی مشاور راهبردی رئیس مجلس همچنین تحولات مرزی و فعالیت گروههای مسلح را از جمله موضوعاتی دانسته که نیازمند مراقبت و رصد مستمر امنیتی است.
در عین حال، نباید هر حادثه مرزی یا امنیتی را بهتنهایی نشانهای قطعی از شکلگیری یک سناریوی بزرگتر تلقی کرد. تقویت انسجام داخلی و افزایش هوشیاری امنیتی، از محورهای مهم این بخش به شمار میرود.
انرژی و بازار نفت در معادلات منازعه
بازار نفت و امنیت مسیرهای انتقال انرژی نیز میتواند بر محاسبات اقتصادی و سیاسی طرفهای درگیر اثرگذار باشد.
در همین چارچوب، افزایش تابآوری اقتصاد انرژی و تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی میتواند میزان آسیبپذیری کشور را در برابر تحولات احتمالی کاهش دهد.
انسجام اجتماعی؛ یکی از پایههای بازدارندگی
به باور محمدی، انسجام اجتماعی و حفظ آرامش داخلی از مهمترین مؤلفههای بازدارندگی است. اعتماد عمومی، حضور مسئولانه مردم در عرصه اجتماعی و کاهش زمینههای سوءاستفاده از اختلافات داخلی میتواند هزینه محاسبات اشتباه طرف مقابل را افزایش دهد.
از این منظر، بازدارندگی تنها به توان نظامی محدود نمیشود و ظرفیتهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور نیز در آن نقش دارند.
هدف؛ جلوگیری از محاسبه اشتباه
جمعبندی محمدی این است که طرح موضوع «لحظه صفر» نباید بهعنوان اعلام قریبالوقوع بودن جنگ یا عاملی برای ایجاد نگرانی در جامعه تلقی شود.
به گفته او، آنچه اهمیت دارد، شناخت سناریوهای احتمالی، حفظ آمادگی، تقویت تابآوری و جلوگیری از محاسبه اشتباه است. در این نگاه، هرچه آمادگی دفاعی و انسجام اجتماعی افزایش یابد و آسیبپذیریهای کشور کاهش پیدا کند، امکان بازدارندگی و جلوگیری از شکلگیری یک درگیری نیز تقویت خواهد شد.
بر این اساس، به جای تمرکز صرف بر زمان احتمالی وقوع جنگ، باید بر مجموعه عواملی تمرکز کرد که میتوانند اساساً احتمال شکلگیری چنین درگیریای را کاهش دهند.