مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک بار دیگر به صحنه‌ای برای سنجش امکان گفت‌وگوی مستقیم یا غیرمستقیم ایران و آمریکا تبدیل شده است. بر اساس گزارش رویترز، نشانه‌هایی از آمادگی دو طرف برای باز کردن دوباره مسیر دیپلماتیک دیده می‌شود.
از سوی دیگر، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفته واشنگتن برای گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی در حاشیه مجمع عمومی آمادگی دارد، هرچند تا این لحظه دیدار رسمی برنامه‌ریزی نشده است. روبیو هدف اصلی چنین گفت‌وگویی را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای عنوان کرده است.
این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که فضای روابط تهران و واشنگتن همچنان تحت تأثیر تقابل نظامی و امنیتی قرار دارد. بنابراین، حتی اگر تماس دیپلماتیک در نیویورک شکل بگیرد، به‌خودی‌خود به معنای آغاز یک توافق جدید نخواهد بود.
«تفاهم اسلام‌آباد»؛ اختلاف بر سر اجرای توافق یا بازنویسی آن؟
یکی از محورهای مهم رایزنی‌های جاری، سرنوشت چارچوبی است که در گزارش‌ها با عنوان «تفاهم اسلام‌آباد» از آن یاد می‌شود.
قطر و پاکستان تلاش‌هایی برای نزدیک‌کردن دیدگاه‌های تهران و واشنگتن انجام داده‌اند و پاکستان پیش‌تر نیز در مسیر احیای مذاکرات ایران و آمریکا نقش میانجی داشته است. رویترز در ماه ژوئیه گزارش داده بود که اسلام‌آباد در حال بررسی مسیری برای ازسرگیری مذاکرات متوقف‌شده تهران و واشنگتن بوده است.
در گزارش‌های منتشرشده درباره چارچوب مورد اختلاف، آمریکا موضوعاتی مانند امنیت کشتیرانی در هرمز، وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران و ازسرگیری روند راستی‌آزمایی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را برجسته کرده است.
در مقابل، موضع منتسب به تهران این است که تغییر بنیادین اصول تفاهم قابل قبول نیست و گفت‌وگو باید بیشتر بر نحوه اجرای تعهدات و همچنین رفع فشارهای اقتصادی و ارائه تضمین‌هایی درباره تکرار نشدن حملات متمرکز باشد.
البته بخش قابل توجهی از این جزئیات بر پایه منابع ناشناس و گزارش‌های رسانه‌ای است و نمی‌توان همه آنها را موضع رسمی و قطعی دو دولت تلقی کرد.
هرمز؛ گره‌ای که می‌تواند مسیر مذاکره را تعیین کند
تنگه هرمز اکنون فقط یک موضوع اقتصادی و کشتیرانی نیست؛ به یکی از مهم‌ترین متغیرهای مذاکرات احتمالی ایران و آمریکا تبدیل شده است.
رویترز گزارش داده که یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر ایران، می‌تواند تنگه هرمز را ظرف هفت روز بازگشایی کند.
در عین حال، این موضوع همچنان محل اختلاف و تکذیب‌های رسانه‌ای است و نباید آن را به‌عنوان یک توافق قطعی میان تهران و واشنگتن تلقی کرد.
اهمیت هرمز نیز فقط به ایران و آمریکا محدود نیست. طبق داده‌های منتشرشده، عبور کشتی‌های تجاری از این تنگه به‌شدت کاهش یافته و اختلال در این مسیر، بازار انرژی و زنجیره تأمین جهانی را تحت تأثیر قرار داده است.
به همین دلیل، هرگونه توافق درباره هرمز می‌تواند همزمان یک موضوع امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک باشد.
پیام تهران: دیپلماسی در کنار بازدارندگی
در سوی دیگر، اظهارات مقام‌های نظامی ایران نشان می‌دهد تهران تلاش می‌کند میان «آمادگی نظامی» و «باز بودن مسیر دیپلماسی» تفکیک قائل شود.
در متنی که مبنای این گزارش قرار گرفته، سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه، ضمن اشاره به ارزیابی ایران از تهدید نظامی آمریکا، تأکید کرده است که تهران خواهان جنگ با کشورهای منطقه نیست و دیپلماسی را نیز رد نمی‌کند.
این موضع را می‌توان در چارچوب سیاستی بررسی کرد که در آن مذاکره لزوماً به معنای کنارگذاشتن ابزار بازدارندگی نیست؛ بلکه همزمان با فشار نظامی و امنیتی، کانال سیاسی نیز باز نگه داشته می‌شود.
رایزنی منطقه‌ای؛ دیپلماسی فقط میان تهران و واشنگتن نیست
همزمان با تحرکات نیویورک، رایزنی‌های منطقه‌ای نیز افزایش یافته است. وزیران خارجه ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان و مصر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل درباره تحولات منطقه و مسائل امنیتی گفت‌وگو کرده‌اند.
در بیانیه این چهار کشور بر اهمیت امنیت کشتیرانی، گفت‌وگو و راهکارهای دیپلماتیک تأکید شده است.
این تحولات نشان می‌دهد پرونده ایران و آمریکا دیگر صرفاً یک اختلاف دوجانبه نیست و امنیت خلیج فارس، انرژی، کشتیرانی و تحولات یمن نیز به آن گره خورده‌اند.
مسیر مذاکره باز شده، اما راه توافق طولانی است
تصویر فعلی بیش از آنکه از یک «توافق آماده» خبر بدهد، از فعال‌شدن دوباره مسیرهای ارتباطی حکایت دارد.
واشنگتن از آمادگی برای گفت‌وگو سخن می‌گوید، هیئت ایرانی در نیویورک حضور دارد، میانجی‌هایی مانند قطر و پاکستان در حال رایزنی هستند و موضوع هرمز نیز به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شده است.
اما میان باز شدن کانال مذاکره و رسیدن به توافق فاصله زیادی وجود دارد. اختلاف درباره برنامه هسته‌ای و ذخایر اورانیوم، تحریم‌ها، راستی‌آزمایی، امنیت کشتیرانی در هرمز و مهم‌تر از همه تضمین‌های امنیتی و جلوگیری از تکرار درگیری نظامی همچنان می‌تواند مذاکرات را دشوار کند.
بنابراین، آنچه در نیویورک در حال شکل‌گیری است را باید بیشتر یک نقطه تصمیم دیپلماتیک دانست تا توافق نهایی؛ نقطه‌ای که در آن تهران و واشنگتن باید مشخص کنند آیا می‌توانند از فضای تقابل نظامی به سمت یک چارچوب جدید برای مذاکره حرکت کنند یا خیر.
