رهبران جهان این هفته برای برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک تجمع میکنند؛ نشستی که برای دومین سال متوالی تحت تأثیر حضور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و محوریت مباحثی چون گسترش جنگ در خاورمیانه و اوکراین و همچنین مخاطرات هوش مصنوعی قرار دارد.
به نقل از رویترز، نزدیک به ۱۳۰ رئیس کشور و دولت در شرایطی گرد هم میآیند که سازمان ملل مجدداً هدف انتقادات و فشارهای شدید ترامپ قرار گرفته است؛ کسی که با کاهش سهم پرداختی آمریکا و خروج از دهها نهاد وابسته به سازمان ملل، کارکرد این سازمان را به چالش کشیده است.
شی جین پینگ، رهبر چین، که آخرین بار در سال ۲۰۲۱ از طریق پیام ویدئویی در این مجمع سخنرانی کرده بود، این بار نیز از حضور در نیویورک خودداری کرده و ترجیح داده است روز پنجشنبه در واشنگتن دیداری دوجانبه با ترامپ داشته باشد؛ اقدامی که بحثها درباره کمرنگ شدن نقش سازمان ملل در حل بحرانهای جهانی را داغتر کرده است.
علاوه بر بحرانهای مالی و تنزل روحیه دیپلماتیک، گمانهزنیها درباره جانشین آنتونیو گوترش نیز بر این اجلاس سایه انداخته است. دوره دبیرکلی گوترش در پایان سال ۲۰۲۶ به پایان میرسد و هنوز هیچ گزینه قطعی برای جانشینی این سازمان ۸۰ ساله مطرح نیست. دیپلماتها اعلام کردهاند که شورای امنیت ۱۵ عضوی سازمان ملل ممکن است نشستهای سطوح عالی درباره اوکراین، هوش مصنوعی و خاورمیانه (با حضور رهبران عرب) برگزار کند.
ریچارد گوان، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، با اشاره به گذشت بیش از یک سال از دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ گفت: «دیگر نمیتوان گفت سازمان ملل در حال سقوط آزاد است، اما قطعاً در یک بحران بیپایان و نامشخص گرفتار شده است. شاید این سازمان دیگر در بخش مراقبتهای ویژه نباشد، اما به نظر میرسد تا آیندهای قابل پیشبینی در یک مرکز تروما و شوک محبوس مانده است.»
ایالات متحده اگرچه با پرداخت ۷۲۵ میلیون دلار از سهمیه بودجه معمولی خود در این هفته، مانع از سلب حق رای خود در مجمع عمومی شد، اما همچنان بیش از یک میلیارد دلار به این سازمان بدهکار است و همزمان خواستار کاهش هزینهها و اصلاحات ساختاری است.
افزایش مخاطرات هوش مصنوعی، دغدغه سازمان ملل
این نشست در شرایطی برگزار میشود که چند تن از رهبران صنعت هوش مصنوعی خواستار کند شدن هماهنگ توسعه این فناوری شده و هشدار دادهاند که هوش مصنوعی بهزودی میتواند به طور خودکار ارتقا یافته و از کنترل انسان خارج شود.
گوترش، هوش مصنوعی را یکی از محوریترین موضوعات نشست دانست و افزود کشورهایی که در مرزهای توسعه این فناوری حرکت میکنند باید «چارچوبهای حمایتی و حفاظتی مشترکی ایجاد کنند تا از مسابقهای مخرب که میتواند روزی به یک فاجعه عظیم در سطح جهانی منجر شود، جلوگیری کنند.» دبیرکل سازمان ملل متحد مدتهاست که خواستار حکمرانی جهانی بر هوش مصنوعی است و در سال ۲۰۲۳ یک نهاد مشورتی حاوی مدیران فناوری، مقامات دولتی و دانشگاهیان تشکیل داد.
این هشدارهای گوترش، او را در تقابل مستقیم با ترامپ قرار داده است؛ چرا که ترامپ خطرات هوش مصنوعی را یک «توهم و فریب» خوانده و مدعی شده که «توطئهای بیمارگونه» علیه آن وجود دارد و تردیدافکنی در مسیر توسعه آن صرفاً به نفع چین تمام خواهد شد.
رایزنیهای سازمان ملل در خصوص تشدید تنشها در خاورمیانه
خاورمیانه بار دیگر محور اصلی رایزنیها خواهد بود؛ زیرا جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران همچنان موجب دامن زدن به تورم جهانی و بیثباتی در منطقه شده است. پیشرویهای اخیر انصارالله یمن نیز امنیت دریانوردی در تنگه استراتژیک بابالمندب را تهدید کرده و میتواند قیمت انرژی را بیش از پیش جهش دهد.
گوترش با بیان اینکه «یافتن راهکار نظامی برای این بحران بسیار دشوار است و تجربه جنگ یمن نشان داد که مداخلات نظامی تا چه حد پیچیده است»، تاکید کرد که نماینده ویژه سازمان ملل در امور یمن تلاشهای گستردهای را برای پیشبرد گفتگوها به کار بسته است. با این حال، فرآیند گفتگوهای صلح همچنان متوقف مانده و تبادل ضربات میان ایران و آمریکا ادامه دارد و ترامپ نیز تهدید به تصاعد شدیدتر جنگ کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، طبق برنامه روز چهارشنبه در مجمع عمومی سخنرانی خواهد کرد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که به دلیل اتهامات مربوط به جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت در غزه تحت تعقیب دیوان کیفری بینالمللی است روز پنجشنبه به ایراد سخنرانی میپردازد.
محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، برای دومین سال متوالی در این نشست حضور فیزیکی نخواهد داشت؛ چرا که آمریکا بار دیگر از اعطای روادید به او امتناع کرد. با این حال، مجمع عمومی روز پنجشنبه رای داد تا عباس بتواند از طریق پیام ویدئویی در اجلاس شرکت کند. همچنین دیپلماتها از احتمال برگزاری یک نشست سطح بالا در حاشیه مجمع درباره بحران سودان خبر میدهند، اگرچه گشایش دیپلماتیک بعید به نظر میرسد.
اوکراین و امنیت غذایی؛ چالش دیگر اعضای سازمان ملل
جنگ بیش از چهار ساله روسیه در اوکراین نیز در دستور کار قرار دارد. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در مجمع عمومی سخنرانی خواهند کرد. دیپلماتها میگویند زلنسکی تلاش خواهد کرد تا در آستانه زمستانی سخت، مواضع و حمایتهای بینالمللی از اوکراین را تقویت کند.
شورای امنیت به دلیل حق وتوی روسیه، به عنوان عضو دائمی، از اتخاذ هرگونه اقدام عملی برای پایان دادن به این منازعه ناتوان مانده است. ترامپ نیز که در آغاز دوره دوم خود در ژانویه سال گذشته، پایان دادن به این جنگ را اولویت خود اعلام کرده بود، از عدم موفقیت در میانجیگری ابراز ناامیدی کرده است. رئیسجمهور آمریکا اوایل ماه جاری با ولادیمیر پوتین گفتگو کرد، اما مشخص نیست که آیا برنامهای برای دیدار با زلنسکی در نیویورک دارد یا خیر.
گوترش نیز با تاکید بر پیامدهای این جنگ بر غیرنظامیان و امنیت غذایی و قیمت انرژی گفت: «محاصره موثر موجود در البحر الأسود (دریای سیاه) مشکلات عظیمی ایجاد کرده که به بحران خاورمیانه اضافه شده است. بسیار حیاتی است که راهی برای صادرات امن غذا، کود و انرژی از سوی اوکراین و روسیه از طریق دریای سیاه پیدا شود.»
مجمع عمومی سازمان ملل در محاصره ناکارآمدی و بازی قدرتهای بزرگ
حضور مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و ایراد سخنرانی در آستانه تصاعد تنشهای منطقهای، فرصتی کلیدی برای تهران است تا روایت خود را از ابعاد تهاجمی سیاستهای واشنگتن و تلآویو به گوش جامعه جهانی برساند. در شرایطی که واشنگتن با ابزارهای غیردیپلماتیک نظیر عدم اعطای ویزا به محمود عباس و کارشکنی در نهادهای بینالمللی به دنبال یکجانبهگرایی است، اصرار ایران بر شروط شفاف برای هرگونه دیپلماسی، وزن بازدارندگی سیاسی کشور را بالا میبرد.
عقبنشینی عملی سازمان ملل در برابر اراده قدرتهای بزرگ و بیاثری شورای امنیت در مهار جنگها، اثبات میکند که تهران نباید محاسبات امنیتی و اقتصادی خود را به گشایشهای موهوم بینالمللی گره بزند؛ بلکه تثبیت قدرت میدانی و دیپلماسی فعال با قدرتهای نوظهور، تنها راه خنثیسازی فشارهای انقباضی و تحریمهای واشنگتن خواهد بود.
