تجمعات شبانه مردم در حمایت از استقلال و تمامیت ارضی ایران و مقاومت در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل، به دویستمین شب خود رسید. این زنجیره انسانی دفاع ملی را بیش از هر چیز میتوان نشانه تداوم یکی از مهمترین سرمایههای اجتماعی ایران در جنگی دانست که صرفاً برای اشغال سرزمین نیست و فرسایش اراده و تابآوری جامعه را نیز دنبال میکند.
در این نبرد، میدان تنها آسمان، دریا و مرزها نیست و خیابان نیز بخشی از میدان به شمار میرود؛ خیابانی که در ماههای گذشته نشان داده میتواند از یک فضای اجتماعی به ظرفیتی برای نمایش همبستگی ملی تبدیل شود و گروههایی از مردم با تفاوتهای سیاسی و اجتماعی را در دفاع از ایران کنار یکدیگر قرار دهد.
این تجربه، در این روایت، یکی از دستاوردهای روزهای جنگ تلقی شده است. اگر قدرت نظامی وظیفه حفظ امنیت مرزها را بر عهده دارد و دیپلماسی مسیر مدیریت بحران را دنبال میکند، حضور مردم نیز میتواند بهعنوان یکی از مؤلفههای اعتماد و سرمایه اجتماعی مطرح باشد.
با این حال، سرمایه اجتماعی همانقدر که دشوار به دست میآید، میتواند فرسوده شود. از این منظر، دویستمین شب تجمعات بیش از آنکه صرفاً فرصتی برای شمارش شبها باشد، میتواند زمانی برای توجه به کیفیت این حضور و آنچه «اخلاق تجمعات» نامیده شده، باشد.
خیابان؛ جبهه تابآوری اجتماعی
در ادبیات امنیت ملی، تابآوری به توان جامعه برای حفظ انسجام، امید و کارکرد طبیعی خود در برابر فشارهای ممتد گفته میشود. جنگ ایران و آمریکا در ماههای اخیر، علاوه بر ابعاد نظامی، با مؤلفههایی مانند عملیات روانی، فشار اقتصادی، رسانه و تحریم نیز همراه بوده است.
در چنین شرایطی، حضور مردم در خیابان صرفاً یک تجمع یا مراسم نیست و میتواند پیام ایستادگی جامعه را منتقل کند. هر حضور اجتماعی، در این نگاه، میتواند به تقویت امید عمومی و احساس همراهی میان مردم کمک کند.
به همین دلیل، در متن حاضر بر ملی ماندن خیابان تأکید شده است؛ چراکه تابآوری اجتماعی زمانی تقویت میشود که شهروندان با وجود اختلاف نظر در مسائل سیاسی و اجتماعی، احساس کنند این فضا متعلق به همه آنهاست.
از سوی دیگر، هر حرکت اجتماعی برای تداوم خود نیازمند قواعد اخلاقی است. تجمعات مردمی نیز از این قاعده مستثنا نیستند و «اخلاق تجمعات» میتواند مجموعهای از رفتارها باشد که به جای محدود کردن حضور، دایره مشارکت را گستردهتر کند.
نخستین اصل، پرهیز از طرد است. خیابان ملی، خیابانی نیست که درباره سلیقه سیاسی، پوشش، سبک زندگی یا رأی انتخاباتی افراد پرسش کند. تجربه روزهای جنگ نشان داده است که ممکن است افرادی با دیدگاههای متفاوت، بر سر موضوعی مشترک در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
اگر خیابان به میدان داوری و حذف تبدیل شود، این روند میتواند به سرمایه اجتماعی آسیب بزند.
اصل دوم، پرهیز از مصادره خیابان است. هیچ جریان، حزب یا گروهی نباید این تصور را ایجاد کند که خیابان متعلق به آن است. خیابانی که به نام یک گروه شناخته شود، ممکن است بخشی از مردم را از خود دور کند؛ در مقابل، تأکید بر اشتراکات ملی میتواند امکان حضور طیفهای مختلف را حفظ کند.
اصل سوم نیز پرهیز از خشونت کلامی و نمادین است. یک شعار، رفتار یا پلاکارد میتواند بر فضای اجتماعی تجمع تأثیر بگذارد و در صورت ایجاد احساس طردشدگی، به سرمایه اجتماعی آسیب بزند.
خیابان؛ عاملی دعوتکننده، نه دفعکننده
در جنگ فرسایشی، خستگی و دلزدگی اجتماعی میتواند بر میزان مشارکت اثر بگذارد. از این منظر، معیار موفقیت تجمعات تنها تعداد حاضران در یک شب نیست، بلکه تداوم انگیزه برای مشارکت در شبهای بعد نیز اهمیت دارد.
اگر خانوادهها احساس امنیت و احترام کنند و گروههای مختلف اجتماعی خود را بخشی از این فضا بدانند، امکان تداوم حضور افزایش مییابد. در مقابل، تجربه حضور همراه با تحقیر، انحصارطلبی یا رفتارهای تند میتواند زمینه فرسایش اجتماعی را ایجاد کند.
در این چارچوب، «اخلاق تجمعات» بهعنوان رویکردی برای افزایش مشارکت مطرح میشود؛ رویکردی که بر این ایده استوار است که قدرت ملی با افزایش مشارکت اجتماعی تقویت میشود.
رسیدن به دویستمین شب، از این منظر، تنها یک نقطه زمانی نیست و دوام اجتماعی این حرکت نیز اهمیت دارد. ایران همچنان با چالشهایی در زمینه ثبات، اقتصاد، امید و امنیت مواجه است و چنین شرایطی نیازمند جامعهای است که بتواند بر نقاط اشتراک خود تکیه کند.
امروز خیابان دیگر فقط محل ابراز احساسات نیست و میتواند بخشی از معماری تابآوری ملی باشد. همانگونه که از نیروهای نظامی انتظار انضباط میرود و از دیپلماسی انتظار عقلانیت، از حضور اجتماعی نیز میتوان انتظار رعایت اصولی را داشت که به حفظ وحدت و مشارکت کمک کند.
در نهایت، حفظ سرمایه اجتماعی حاصل از این حضور، به رفتار همه کسانی بستگی دارد که در تجمعات شرکت میکنند؛ چراکه در شرایط فرسایشی، رفتار مسئولانه میتواند در حفظ انسجام و سرمایه اجتماعی نقش داشته باشد.
