در روزهای اخیر، تماسهای تلفنی سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، با همتایان انگلیسی، بلغاری و قبرسی، تنها رایزنیهای دیپلماتیک معمول نبود؛ بلکه بخشی از یک راهبرد حقوقی و سیاسی برای ترسیم مسئولیت دولتهایی است که امکانات نظامی خود را در اختیار آمریکا قرار میدهند.
عراقچی در گفتوگوی خود با وزیر خارجه انگلیس تصریح کرد که مطابق حقوق بینالملل و مفاد قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل درباره تعریف تجاوز، اجازه استفاده از قلمرو، پایگاهها یا امکانات یک کشور برای حمله غیرقانونی به کشور دیگر، میتواند مصداق مشارکت در تجاوز تلقی شود. از نگاه تهران، چنین اقدامی نهتنها مسئولیت بینالمللی ایجاد میکند، بلکه به کشور هدف نیز حق دفاع مشروع اعطا خواهد کرد.
این موضع ادامه همان رویکردی است که وزیر خارجه ایران پیشتر در نشست وزرای خارجه سازمان همکاری شانگهای نیز بر آن تأکید کرده بود؛ اینکه جمهوری اسلامی ایران آغازگر جنگ نیست، اما حق دفاع مشروع خود را مطابق منشور سازمان ملل متحد محفوظ میداند.
انگلیس در دوگانگی میان حمایت از آمریکا و ادعای بیطرفی
اهمیت این موضعگیری پس از آن دوچندان شد که دولت جدید انگلیس استفاده آمریکا از پایگاههای نظامی این کشور برای عملیات علیه ایران را تأیید کرد.
اگرچه وزیر خارجه انگلیس در گفتوگوی تلفنی با عراقچی تأکید کرده است که لندن «بخشی از جنگ با ایران نیست» و همچنان بر دیپلماسی و کاهش تنش تأکید دارد، اما از منظر تهران، میان این ادعا و فراهم کردن زیرساختهای نظامی برای عملیات آمریکا تناقضی آشکار وجود دارد.
جمهوری اسلامی معتقد است همکاری لجستیکی، اطلاعاتی یا عملیاتی با نیروهای متجاوز، حتی اگر با استناد به توافقات دفاعی پیشین انجام شود، مسئولیت حقوقی دولت میزبان را از بین نمیبرد.
بلغارستان؛ پایگاهی که به مسئلهای امنیتی تبدیل شد
در همین چارچوب، تصمیم پارلمان بلغارستان برای موافقت با استقرار هواپیماهای نظامی آمریکا در پایگاه هوایی «بزمر» نیز با واکنش شدید تهران مواجه شد.
عراقچی در تماس با وزیر خارجه بلغارستان این تصمیم را مغایر با منشور ملل متحد دانست و هشدار داد هر کشوری که در تجاوز علیه ایران مشارکت داشته باشد، باید مسئولیت پیامدهای آن را بپذیرد.
پیشتر نیز سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده بود که استفاده آمریکا از فرودگاهها و پایگاههای بلغارستان میتواند بر اساس قطعنامه ۳۳۱۴ سازمان ملل مصداق مشارکت در تجاوز باشد.
در مقابل، وزیر خارجه بلغارستان تلاش کرد با تأکید بر اینکه کشورش قصد ورود به جنگ با ایران را ندارد، بر حمایت صوفیه از مسیر دیپلماسی و کاهش تنش تأکید کند.
نکته قابل توجه آنکه این تصمیم در داخل بلغارستان نیز بدون هزینه سیاسی نبوده و ساکنان منطقه میزبان پایگاه هوایی بزمر با برگزاری تجمع اعتراضی نسبت به تبدیل کشورشان به بخشی از یک درگیری نظامی ابراز نگرانی کردهاند.
قبرس؛ تلاش برای حفظ بیطرفی
در ادامه این رایزنیها، وزیر امور خارجه ایران با همتای قبرسی خود نیز گفتوگو کرد.
عراقچی در این تماس بر ضرورت جلوگیری از هرگونه استفاده از پایگاههای خارجی مستقر در قبرس برای اقدامات نظامی علیه ایران تأکید کرد.
در مقابل، وزیر خارجه قبرس اعلام کرد که دولت این کشور پس از رایزنی با انگلیس اطمینان یافته است که از پایگاههای خارجی مستقر در خاک قبرس علیه ایران استفاده نخواهد شد؛ موضعی که میتواند نشاندهنده تلاش نیکوزیا برای حفظ فاصله از تنشهای نظامی منطقه باشد.
پیام تهران به متحدان واشنگتن چیست؟
بررسی مجموعه مواضع اخیر وزارت امور خارجه نشان میدهد تهران در کنار ابزارهای نظامی، تلاش دارد از ظرفیت حقوق بینالملل نیز برای بازدارندگی استفاده کند.
راهبرد جدید دستگاه دیپلماسی بر این اصل استوار است که مسئولیت جنگ تنها متوجه کشوری نیست که مستقیماً حمله را انجام میدهد، بلکه دولتهایی که با در اختیار گذاشتن پایگاه، فرودگاه، امکانات لجستیکی یا حمایت عملیاتی زمینه اجرای حملات را فراهم میکنند نیز ممکن است در چارچوب حقوق بینالملل شریک در تجاوز شناخته شوند.
از این منظر، تماسهای فشرده عراقچی با مقامات اروپایی بیش از آنکه صرفاً تلاشی برای کاهش تنش باشد، نوعی هشدار حقوقی و سیاسی به کشورهای میزبان پایگاههای آمریکا محسوب میشود؛ هشداری که هدف آن افزایش هزینه سیاسی و حقوقی هرگونه مشارکت در اقدامات نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران و جلوگیری از گسترش دامنه درگیری به سایر کشورهای منطقه و اروپا است.
