فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در نوامبر ۲۰۲۶ از تشکیل گروه ویژهای با عنوان «آیرون گیت» به معنای «دروازه آهنین» خبر داد. این گروه که بنا بر گزارشها حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی مستقر در تامپای فلوریدا را در بر میگیرد، قرار است با همکاری نهادهای مختلف آمریکایی، مسیر انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوریهای دومنظوره و کالاهای مشمول تحریم به ایران را زیر نظر بگیرد.
این ابتکار در ادامه سیاست فشار اقتصادی و محدودیتهای دریایی واشنگتن علیه ایران مطرح شده است. با این حال، بررسی ابعاد مختلف طرح نشان میدهد که گسترش چنین محدودیتهایی به مسیرهای شمالی ایران، با دشواریهایی فراتر از توان یک گروه هماهنگکننده اطلاعاتی مواجه است.
آیرون گیت؛ ابزار تازه یا بازآرایی سیاست فشار؟
به نوشته مهر، تشکیل گروه آیرون گیت را میتوان تلاشی برای گسترش دامنه سیاست تحریمی آمریکا به شبکههای زمینی و مسیرهای تجاری شمال ایران ارزیابی کرد. در این چارچوب، واشنگتن به دنبال هماهنگی بیشتر میان سنتکام، وزارت خزانهداری و نهادهای اطلاعاتی برای شناسایی و محدودسازی مبادلات مرتبط با ایران است.
با این حال، مأموریت اعلامشده این گروه لزوماً به معنای توانایی اجرای محاصره فیزیکی مرزهای ایران نیست. آیرون گیت در صورت تحقق اهداف اعلامشده میتواند تبادل اطلاعات و فشار بر شبکههای تجاری را افزایش دهد، اما اجرای محدودیتهای میدانی به همکاری کشورهای منطقه و امکاناتی فراتر از یک ساختار مستقر در آمریکا نیاز دارد.
نویسنده گزارش معتقد است این طرح بیش از آنکه راهبردی کاملاً جدید باشد، ادامه همان سیاست فشار اقتصادی است که واشنگتن در سالهای گذشته دنبال کرده است.
چالش جغرافیایی؛ مرزهای گسترده و دریای محصور کاسپین
یکی از موانع اصلی گسترش محدودیتها به شمال ایران، ویژگیهای جغرافیایی منطقه است. ایران حدود ۵۹۰۰ کیلومتر مرز زمینی با هفت کشور دارد و در شمال نیز از طریق دریای کاسپین با چند کشور ساحلی ارتباط دارد.
طول زیاد مرزها، تنوع جغرافیایی و وجود مناطق کوهستانی و دشوارگذر، نظارت کامل بر تمامی مسیرهای تجاری را به مسئلهای پیچیده تبدیل میکند. از سوی دیگر، دریای کاسپین پهنهای محصور در خشکی است و دسترسی مستقیم نیروی دریایی آمریکا به آن امکانپذیر نیست.
بر همین اساس، هرگونه تلاش برای اعمال محدودیت مستقیم بر رفتوآمد شناورها در این دریا، بدون همکاری کشورهای ساحلی با موانع جدی روبهرو خواهد شد. چنین اقدامی همچنین میتواند پیامدهای سیاسی و امنیتی گستردهای برای روابط آمریکا با کشورهای منطقه داشته باشد.
روسیه و چین؛ دو بازیگر اثرگذار در معادله شمال ایران
روابط اقتصادی و ترانزیتی ایران با روسیه و چین از دیگر عواملی است که در ارزیابی کارآمدی آیرون گیت اهمیت دارد.
روسیه و ایران از مسیرهای مختلف زمینی، ریلی و دریایی برای توسعه مبادلات خود استفاده میکنند. دریای کاسپین نیز یکی از مسیرهای ارتباطی دو کشور به شمار میرود و اهمیت آن در سالهای اخیر افزایش یافته است.
چین نیز با حضور در شبکههای تجاری و ترانزیتی آسیای مرکزی، نقش مهمی در ارتباط اقتصادی منطقه با ایران دارد. مسیر ریلی چین، قزاقستان، ترکمنستان و ایران یکی از ظرفیتهای اتصال شرق آسیا به بازارهای ایران و مناطق پیرامونی محسوب میشود.
از نگاه نویسنده گزارش، پیوندهای اقتصادی و راهبردی تهران با مسکو و پکن میتواند تلاش واشنگتن برای محدودسازی مسیرهای شمالی ایران را دشوارتر کند؛ بهویژه آنکه همراهی این دو قدرت با سیاست تحریمی آمریکا تضمینشده نیست.
منافع اقتصادی همسایگان در همکاری با ایران
کشورهای ساحلی دریای کاسپین و برخی همسایگان شمالی ایران نیز در محاسبات مربوط به آیرون گیت نقش تعیینکنندهای دارند. این کشورها در سالهای اخیر برای توسعه مسیرهای حملونقل و افزایش ظرفیت ترانزیتی خود با ایران توافقها و برنامههایی را دنبال کردهاند.
قزاقستان از جمله کشورهایی است که توسعه همکاریهای بندری و لجستیکی با ایران را در دستور کار قرار داده است. استفاده از ظرفیت بنادر آکتائو و کوریک و اتصال آنها به بنادر شمالی ایران، از جمله مسیرهایی است که میتواند مبادلات تجاری دو کشور را گسترش دهد.
همچنین کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب، یکی از طرحهای مهم اتصال روسیه و کشورهای آسیای مرکزی به خلیج فارس و آبهای آزاد از مسیر ایران است. افزایش ظرفیت این کریدور میتواند جایگاه ترانزیتی ایران را در منطقه تقویت کند.
ترکمنستان نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در ارتباطات ریلی و جادهای ایران با آسیای مرکزی اهمیت دارد. جمهوری آذربایجان و ترکیه نیز به واسطه پیوندهای اقتصادی و مسیرهای ارتباطی منطقه، در معادلات ترانزیتی شمال ایران اثرگذار هستند.
در مجموع، منافع اقتصادی این کشورها در توسعه تجارت و حملونقل منطقهای میتواند مانعی در برابر همراهی کامل آنها با سیاستهای محدودکننده آمریکا باشد.
فشار تحریمی و تقویت مسیرهای جایگزین
یکی از محورهای اصلی تحلیل مهر این است که افزایش فشارهای آمریکا ممکن است به جای قطع ارتباطات تجاری ایران، انگیزه کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین را بیشتر کند.
توسعه کریدور شمال ـ جنوب، افزایش ظرفیت حملونقل ریلی و دریایی در دریای کاسپین و همکاریهای لجستیکی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی، از جمله روندهایی هستند که میتوانند در برابر محدودیتهای یکجانبه نقش تعدیلکننده داشته باشند.
البته این مسیرها نیز با مشکلاتی مانند کمبود ناوگان حملونقل، ظرفیت محدود برخی بنادر، هزینههای لجستیکی و نیاز به سرمایهگذاری زیرساختی روبهرو هستند. بنابراین، توسعه آنها به همکاری مستمر کشورهای منطقه و تأمین منابع مالی وابسته است.
محدودیتهای حقوقی حضور نظامی آمریکا در دریای کاسپین
کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای کاسپین که در سال ۲۰۱۸ به امضای پنج کشور ساحلی رسید، یکی دیگر از محورهای مورد توجه این گزارش است.
بر اساس چارچوب این کنوانسیون، حضور نیروهای مسلح کشورهای غیرساحلی در دریای کاسپین مجاز نیست. این اصل، محدودیتی حقوقی برای استقرار مستقیم نیروهای نظامی آمریکا در این پهنه آبی ایجاد میکند.
از این رو، آیرون گیت بهخودیخود امکان حضور نظامی آمریکا در دریای کاسپین را فراهم نمیکند و هرگونه اقدام مستقیم در این زمینه با ملاحظات حقوقی و واکنش احتمالی کشورهای ساحلی مواجه خواهد شد.
چالش هماهنگی در ساختار تصمیمگیری آمریکا
نویسنده گزارش همچنین به پراکندگی مسئولیتها در ساختار سیاست خارجی و امنیتی آمریکا اشاره میکند. به اعتقاد او، تعدد نهادهای مسئول در وزارت خارجه، پنتاگون و شورای امنیت ملی میتواند هماهنگی در سیاستگذاری مربوط به کشورهای ساحلی دریای کاسپین را دشوار کند.
در چنین شرایطی، ایجاد یک گروه ویژه لزوماً به معنای شکلگیری راهبردی منسجم و قابل اجرا نیست. موفقیت این طرح، علاوه بر هماهنگی میان نهادهای آمریکایی، به شناخت دقیق مناسبات منطقهای و میزان همکاری کشورهای همسایه ایران وابسته است.
جمعبندی؛ موانع جدی پیش روی طرح آمریکا
طرح آیرون گیت با هدف محدودسازی مسیرهای زمینی و دریایی ارتباط ایران با جهان معرفی شده، اما اجرای آن با مجموعهای از موانع جغرافیایی، حقوقی و سیاسی روبهرو است. گستردگی مرزهای ایران، موقعیت خاص دریای کاسپین، محدودیت حضور نظامی کشورهای غیرساحلی و منافع اقتصادی همسایگان در توسعه روابط ترانزیتی با تهران، از جمله این چالشها هستند.
بر اساس تحلیل ارائهشده در گزارش مهر، این عوامل میتوانند مانع تبدیل آیرون گیت به سازوکاری مؤثر برای گسترش محاصره ایران شوند. با این حال، میزان اثرگذاری واقعی این طرح به نحوه اجرای مأموریت آن، همکاری کشورهای منطقه و تصمیمهای بعدی واشنگتن بستگی دارد.
احسان موحدیان، پژوهشگر مسائل بینالملل