پس از ناکامی آمریکا در تحمیل اهداف خود از مسیر نظامی و افزایش هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ، اکنون نشانه‌هایی از تغییر در شیوه مواجهه واشنگتن با ایران بویژه پس از شکست جمهوری خواهان در انتخابات میان دوره ای کنگره آمریکا دیده می‌شود. تأکید بر کارآمدی محاصره اقتصادی و دریایی، کاهش تمایل اعلام‌شده به عملیات نظامی گسترده و هم‌زمان باز نگه داشتن مسیر مذاکره، اجزای رویکردی هستند که هدف آن استمرار فشار بر ایران بدون تحمل هزینه‌های یک جنگ فراگیر است. اظهارات اخیر مارکو روبیو درباره کفایت فشار اقتصادی و مواضع ترامپ درباره حفظ وضعیت محاصره در کنار تأکید بر امکان توافق، در همین چارچوب قابل بررسی است.
در این راهبرد، آمریکا تلاش می‌کند هزینه‌های جنگ را از دوش خود و متحدانش بردارد، اما فشار ناشی از آن را همچنان بر اقتصاد ایران حفظ کند. به بیان دیگر، واشنگتن تلاش می کند تا حد امکان بدون تکرار حملات گسترده، از طریق محدودیت صادرات نفت، فشار بر مبادلات مالی و تجاری و تهدید به بازگشت عملیات نظامی، ایران را در موقعیت فرسایشی قرار دهد و از این وضعیت برای تحمیل مطالباتی استفاده کند که در میدان جنگ به آنها دست نیافته است.
اما این راهبرد یک ضلع دیگر نیز دارد که اهمیت آن کمتر از فشار اقتصادی نیست: مدیریت ادراک و محاسبات سیاسی در داخل ایران از طریق برجسته‌سازی دوگانه جنگ و مذاکره.
دوگانه جنگ و مذاکره؛ هدف قرار دادن محاسبات داخلی
تأکید هم‌زمان آمریکا بر استمرار محاصره و ضرورت مذاکره، در سطحی فراتر از دیپلماسی قابل ارزیابی است. این ترکیب می‌تواند فضایی ایجاد کند که در آن، مسئله اصلی از ماهیت مطالبات واشنگتن و اهداف محاصره به یک پرسش داخلی تغییر جهت دهد: آیا باید برای جلوگیری از جنگ، مذاکره کرد یا با ادامه مقاومت، خطر بازگشت درگیری نظامی را پذیرفت؟
در چنین فضایی، دوگانه‌ای شکل می‌گیرد که می‌تواند به‌تدریج بخش‌هایی از جامعه و جریان‌های سیاسی را در برابر یکدیگر قرار دهد. یک طرف، مذاکره را تنها راه جلوگیری از جنگ معرفی می‌کند و طرف دیگر، هرگونه مذاکره را در شرایط فشار و تهدید، زمینه‌ساز عقب‌نشینی می‌داند. در نتیجه، به‌جای آنکه تمرکز اصلی بر اهداف آمریکا، ماهیت محاصره و شروط یک توافق متوازن قرار گیرد، بخش مهمی از ظرفیت سیاسی و رسانه‌ای کشور صرف مناقشه بر سر انتخاب میان جنگ و مذاکره می‌شود.
این همان نقطه‌ای است که در آن، ابعاد شناختی راهبرد جدید اهمیت پیدا می‌کند. اگر آمریکا بتواند چنین صورت‌بندی‌ای را در فضای داخلی ایران تقویت کند، ممکن است بدون نیاز به تشدید فشار نظامی، بخشی از آثار موردنظر خود را از طریق تغییر محاسبات و ایجاد اختلاف در اولویت‌های سیاسی کشور دنبال کند. در این وضعیت، مذاکره از یک ابزار برای تأمین منافع ملی به مطالبه‌ای مستقل تبدیل می‌شود که حتی بدون تغییر رفتار طرف مقابل نیز باید انجام شود؛ در حالی که مقاومت در برابر مطالبات یک‌جانبه نیز ممکن است به مخالفت با صلح یا استقبال از جنگ تعبیر شود.
البته نمی‌توان هر اختلاف‌نظر داخلی درباره مذاکره را نتیجه عملیات شناختی خارجی دانست. اختلاف دیدگاه درباره شیوه مواجهه با بحران، طبیعی و حتی ضروری است. مسئله زمانی شکل می‌گیرد که این اختلاف‌ها از مسیر گفت‌وگوی کارشناسی خارج و به تقابل‌های هویتی و سیاسی تبدیل شوند؛ تقابلی که در نهایت می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری ملی را در برابر فشار خارجی کاهش دهد.
مذاکره؛ ابزار حل اختلاف یا تکمیل محاصره؟
برای فهم بهتر این معادله باید به سابقه مطالبات آمریکا نیز توجه کرد. ترامپ حتی پیش از جنگ ۱۲ روزه، عقب‌نشینی ایران از حقوق هسته‌ای خود را به‌عنوان بدیل حمله نظامی مطرح می‌کرد، نه رفع تحریم‌ها و تأمین حقوق اقتصادی ایران. این رویکرد نشان می‌دهد که در صورت استمرار همان منطق، مذاکره از نگاه واشنگتن بیش از آنکه سازوکاری برای حل متوازن اختلافات باشد، می‌تواند ابزاری برای دریافت امتیازات یک طرفه ای باشد که از مسیر نظامی به دست نیامده است.
در مقابل، ایران با طرح هفت شرط برای آغاز مذاکرات، بر ضرورت بازگشت به شرایط پیش از جنگ و جلوگیری از تثبیت نتایج فشار و تجاوز تأکید کرده است. در موضوع هسته‌ای نیز هرگونه مذاکره درباره تعهدات و محدودیت‌های ایران باید با موضوع رفع تحریم‌ها و برخورداری از حقوق اقتصادی کشور همراه باشد. بنابراین، نمی‌توان محاصره را حفظ کرد، اما از ایران انتظار داشت مذاکرات را بر مبنای پذیرش وضعیتی آغاز کند که حاصل همان فشارهاست.
انسجام ملی؛ نقطه حساس راهبرد محاصره
نکته تعیین‌کننده این است که راهبرد محاصره زمانی می‌تواند به اهداف سیاسی خود نزدیک شود که فشار اقتصادی به فرسایش اجتماعی و اختلاف سیاسی منجر شود. در چنین شرایطی، اگر دوگانه جنگ و مذاکره به شکاف در داخل کشور تبدیل شود، فشار خارجی از یک ابزار اقتصادی به عاملی برای تضعیف ظرفیت تصمیم‌گیری ملی و اراده مقاومت تبدیل خواهد شد.
از این منظر، حفظ انسجام ملی صرفاً یک ضرورت تبلیغاتی یا توصیه سیاسی نیست؛ بلکه بخشی از الزامات مقابله با جنگ فرسایشی است. این انسجام نیز به معنای تعطیل کردن نقد، نادیده گرفتن مشکلات اقتصادی یا یکسان‌سازی دیدگاه‌ها درباره مذاکره نیست. برعکس، باید امکان گفت‌وگوی آزاد و کارشناسی درباره مسیرهای پیش‌رو وجود داشته باشد، اما اختلاف‌نظرها نباید به ابزاری برای تضعیف منافع مشترک و کاهش قدرت چانه‌زنی کشور تبدیل شوند.
مهم‌تر آنکه نباید اجازه داد آمریکا با تغییر عنوان تقابل، معیار ارزیابی سیاست خود را نیز تغییر دهد. اگر جنگ نظامی به محاصره اقتصادی تبدیل شده، این تغییر به‌خودی‌خود به معنای پایان جنگ نیست. همچنین اگر مذاکره در کنار محاصره و با حفظ مطالبات حداکثری دنبال شود، صرف طرح آن را نمی‌توان نشانه تغییر ماهیت سیاست واشنگتن دانست.
مسئله، انتخاب میان جنگ و مذاکره نیست
واقعیت این است که دوگانه جنگ و مذاکره، مسئله اصلی ایران نیست؛ مسئله، چگونگی تأمین منافع ملی در برابر راهبردی است که می‌کوشد فشار نظامی را به فشار اقتصادی، دیپلماتیک و شناختی تبدیل کند. ایران می‌تواند از دیپلماسی برای کاهش تنش و حل اختلافات استفاده کند، اما مذاکره زمانی معنا و کارکرد واقعی خواهد داشت که با رفع محاصره، کنار گذاشتن تهدید نظامی و پذیرش حقوق متقابل همراه باشد.
در چنین شرایطی، پاسخ به راهبرد جدید آمریکا باید بر تبیین دقیق ماهیت محاصره، حفظ آمادگی دفاعی، کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و جلوگیری از تبدیل اختلاف‌نظرهای سیاسی به شکاف در انسجام ملی متمرکز باشد.
آمریکا اگر نتوانسته است از طریق جنگ اراده خود را به ایران تحمیل کند، نباید بتواند از طریق محاصره و ایجاد دوگانه‌های داخلی به همان نتیجه برسد. خطر اصلی آنجاست که جنگ در میدان متوقف شود، اما منطق آن در اقتصاد و فضای سیاسی کشور ادامه پیدا کند و جامعه به‌جای مواجهه با منشأ فشار خارجی، درگیر اختلاف بر سر انتخاب میان جنگ و مذاکره شود.
از این رو، مهم‌ترین خطای راهبردی آن است که تغییر ابزار تقابل آمریکا با تغییر هدف آن اشتباه گرفته شود. مذاکره نه الزاماً به معنای پایان جنگ است و نه مقاومت در برابر زیاده‌خواهی به معنای مخالفت با دیپلماسی. معیار اصلی باید این باشد که آیا مسیر انتخاب‌شده به رفع فشار، تأمین حقوق ایران و توافقی متوازن منجر می‌شود یا صرفاً محاصره را به ابزاری برای تحمیل همان نتایج ناکام‌مانده جنگ تبدیل می‌کند.
