اروپاییها بار دیگر در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل از اختصاص میلیاردها دلار کمک نظامی به اوکراین علیه روسیه خبر دادهاند؛ اما همزمان، در تحولی معنادار در مناسبات مسکو و اروپا، پس از ۱۶۵۰ روز قطع ارتباط، به درخواست آلمان دیداری میان وزرای خارجه روسیه و آلمان در حاشیه نشست سازمان ملل برگزار شد. این دیدار اگرچه الزاماً نشانه حل سریع بحران میان طرفین نیست، اما از یکسو میتواند بازتاب بحرانهای داخلی فزاینده فریدریش مرتس باشد و از سوی دیگر، ریشه در تغییرات بنیادین نظام بینالملل، از یکجانبهگرایی به سوی چندجانبهگرایی، داشته باشد. در این میان، رفتار روسیه نشان میدهد مسکو با تجربه تلخ توافق مینسک، با احتیاط و بدبینی به چنین تماسهایی مینگرد.
مرتس در تنگنای اقتصاد، انتخابات و رقابت روسیهگریزی
یوهان وادهفول، وزیر امور خارجه آلمان، گفته است که به درخواست همکارانش با سرگئی لاوروف دیدار کرده است؛ اما بررسی وضعیت داخلی آلمان و جایگاه سیاسی مرتس، ابعاد دیگری از این اقدام را آشکار میکند. مرتس در حالی با مواضع افراطی در حمایت از رژیم صهیونیستی و تشدید حمایت از جنگ اوکراین، در پی نمایش و تثبیت قدرت بوده که نتایج انتخابات ایالتی، از جمله در برلین، و شکست ائتلاف حاکم سوسیالدموکرات و سوسیالمسیحی در برابر احزاب چپ و راست افراطی، از فروریختن این تصویر حکایت دارد.
همزمان، شاخصهای اقتصادی نیز از شرایط دشوار اقتصاد آلمان حکایت میکنند و بخش قابل توجهی از جامعه خواستار کنار رفتن دولت مرتس هستند. اهمیت این وضعیت زمانی بیشتر میشود که آلیس وایدل، رئیس مشترک حزب «آلترناتیو برای آلمان»، بر ضرورت ایجاد کانال گفتوگو با روسیه، از جمله درباره تأمین گاز، تأکید کرده است. در چنین شرایطی، رویکرد پیشدستانه برلین به مسکو را میتوان تلاشی برای خارج کردن ابتکار عمل انتخاباتی از دست رقبا دانست؛ اقدامی که با توجه به سطح نارضایتی موجود، راه دشواری پیش رو دارد.
انرژی؛ جایی که وابستگی اروپا هزینه خود را نشان میدهد
اروپا سالهاست هزینه وابستگی نظامی، سیاسی و اقتصادی به آمریکا را میپردازد؛ وابستگیای که از افغانستان تا اوکراین، این قاره را درگیر جنگهایی فرسایشی کرده و در حوزه انرژی نیز آسیبپذیری آن را افزایش داده است. ترامپ نیز در کنار اعمال تعرفههای سنگین اقتصادی، با اعلام قطع صادرات گازوئیل به اروپا، فشار تازهای بر اروپای بحرانزده وارد کرده است.
اتحادیه اروپا در پی جنگ علیه ایران، واردات گازوئیل از آمریکا را به سطوح بیسابقهای افزایش داده و واردات این محصول در ماه اوت به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. همزمان، دن یورگنسن، کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، در نامهای به کشورهای عضو درباره بحران قیمت انرژی هشدار داده است.
این وضعیت با تحولات غرب آسیا پیچیدهتر شده است؛ جایی که ایران، با وجود فشارها و تهدیدها، بر مدیریت تنگه هرمز پای فشرده و طرح ابتکاری خود برای بازگشایی تنگه طی هفت روز را در کنار آمادگی برای گزینه نظامی مطرح کرده است. همزمان، پیشروی سریع نیروهای یمنی در آزادسازی مناطق تحت اشغال مزدوران سعودی و اماراتی و هدف قرار گرفتن تأسیسات نفتی عربستان، بر فشارهای انرژی افزوده است؛ شرایطی که بازگشت سریع وضعیت به گذشته را دشوار میکند.
چندجانبهگرایی؛ اروپا میان واشنگتن و مسکو
استقبال گرم ترامپ از شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در نشست اخیر سازمان ملل نیز نشانهای از شتاب گرفتن تحول در ساختار نظام بینالملل و فاصله گرفتن تدریجی آن از الگوی یکجانبهگرایی آمریکایی تلقی میشود. همین تغییرات، اروپا را نیز ناگزیر از بازنگری در محاسبات خود کرده است.
وادهفول با تأکید بر اینکه نمیخواهد تعامل اروپا با روسیه بهطور کامل به آمریکاییها واگذار شود، در واقع ضرورت حفظ کانالهای مستقل ارتباطی را مورد توجه قرار داده است. اروپا در آستانه فصل سرما، با بحران انرژی و افزایش هزینههای اقتصادی، گزینههای محدودی پیش رو دارد و همین واقعیت میتواند برخی دولتهای اروپایی را به سوی تغییر رفتار در قبال روسیه سوق دهد.
در همین چارچوب، تلاش برخی اعضای اروپا برای اتخاذ رویکردی مستقلتر در قبال مسکو، شکافهای درونی اتحادیه را آشکارتر میکند. فرانسه و آلمان با گشودن کانالهای ارتباطی با روسیه میکوشند دایره دیپلماسی اروپایی را حفظ کنند؛ شاید بتوانند از شتاب گرفتن قطار واگرایی در اتحادیه اروپا بکاهند.
مسکو و آزمون تازه برای سنجش صداقت اروپا
در سوی دیگر، روسیه درخواست آلمان برای دیدار در سطح وزرای خارجه را، با توجه به مواضع پیشین و تند برلین در قبال مسکو، یک دستاورد دیپلماتیک حاصل از تحولات میدان میداند؛ تحولی که میتواند هم به تثبیت دستاوردهای روسیه و هم به نمایش تغییر رفتار اروپا منجر شود.
برای مسکو، دیپلماسی مکمل میدان است، نه جایگزین آن. تجربه توافق مینسک، بهویژه پس از اظهارات آنگلا مرکل، صدراعظم پیشین آلمان، درباره نقش آن در فراهم کردن فرصت برای تجهیز اوکراین، موجب شده روسها با احتیاط بیشتری به وعدههای اروپایی بنگرند.
از این منظر، دیدار با لاوروف و دیگر تماسهای احتمالی با مقامهای اروپایی، برای روسیه بیش از آنکه پایان بحران باشد، گامهایی مقدماتی برای آزمودن صداقت طرف مقابل است. تا زمانی که خواستههای مسکو، از جمله توقف حمایت اروپا از اوکراین و فاصله گرفتن از بازی در زمین آمریکا، محقق نشود، محاسبات روسیه دستخوش تغییر اساسی نخواهد شد و اروپا همچنان در زمره کشورهای «غیردوست» قرار خواهد داشت؛ بنابراین، مسیر پایان جنگ اوکراین همچنان با موانع جدی روبهرو خواهد بود.
