سیویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP31) از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در آنتالیای ترکیه برگزار میشود. حضور مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در این نشست و مشارکت هیئتی از سازمان انرژی اتمی کشور، فرصتی برای طرح دیدگاههای تهران درباره کاربردهای صلحآمیز فناوری هستهای، توسعه انرژی پاک و ظرفیتهای بومی صنعت هستهای فراهم کرده است.
همزمان، نشست سالانه پلتفرم انرژی هستهای بریکس نیز روز جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵ با حضور نمایندگان کشورهای عضو، مدیرعامل شرکت روساتم و هیئت جمهوری اسلامی ایران در آنتالیا برگزار شد.
همزمانی این دو رویداد را میتوان از منظر گسترش همکاریهای علمی و فناورانه، تقویت دیپلماسی انرژی و افزایش مشارکت کشورهای در حال توسعه در تصمیمگیریهای مرتبط با آینده انرژی جهان بررسی کرد. در چنین فضایی، ایران تلاش دارد ظرفیتهای علمی و صنعتی خود را در حوزه فناوری هستهای و انرژی پایدار به نمایش بگذارد.
فناوری هستهای ایران و چالش انحصار علمی
یکی از محورهای مهم حضور ایران در این نشستها، تأکید بر حق کشورها برای بهرهمندی از فناوری هستهای در چارچوب تعهدات بینالمللی و با اهداف صلحآمیز است.
از نگاه تهران، سیاسیشدن پرونده هستهای و اعمال محدودیتهای تبعیضآمیز میتواند مسیر همکاریهای علمی را دشوار کند. در مقابل، مشارکت برابر کشورها در توسعه فناوریهای پیشرفته، زمینه انتقال دانش، تربیت نیروی متخصص و استفاده مشترک از دستاوردهای علمی را فراهم میآورد.
در همین چارچوب، اختلافات ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره نحوه نظارت بر تأسیسات آسیبدیده در حملات نظامی و چگونگی رسیدگی به پروندههای گذشته همچنان از موضوعات مهم دیپلماسی هستهای کشور است. مواضع رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، درباره ضرورت دسترسی به تأسیسات آسیبدیده نیز در این زمینه مورد توجه مقامهای ایرانی قرار گرفته است.
از منظر حقوقی، تهران بر لزوم رعایت حقوق قانونی خود و تعیین حدود تعهدات نظارتی تأکید دارد. در مقابل، نحوه اجرای تعهدات پادمانی و ترتیبات نظارتی همچنان از موضوعات مورد اختلاف میان ایران و آژانس به شمار میرود.
انرژی هستهای؛ پیوند توسعه پایدار و امنیت انرژی
امنیت انرژی در جهان امروز به یکی از مؤلفههای مهم توسعه اقتصادی و ثبات کشورها تبدیل شده است. افزایش تقاضای انرژی، نگرانیهای زیستمحیطی و ضرورت کاهش انتشار گازهای گلخانهای، توجه دولتها را به منابع متنوع و کمکربن انرژی افزایش داده است.
انرژی هستهای در کنار منابع تجدیدپذیر میتواند بخشی از سبد تأمین برق کشورها را تشکیل دهد. توسعه نیروگاههای هستهای، تأمین مالی پروژهها، تربیت نیروی انسانی متخصص و استفاده از فناوریهای نوین، از جمله محورهایی است که در مباحث بینالمللی انرژی مورد توجه قرار دارد. ابتکار سهبرابر کردن ظرفیت انرژی هستهای جهان تا سال ۲۰۵۰ نیز از موضوعات مطرح در این عرصه است.
ایران با تکیه بر ظرفیت متخصصان داخلی، در حوزههایی مانند تولید رادیودارو، پزشکی هستهای، کاربردهای کشاورزی و صنعتی فناوری هستهای تجربههایی به دست آورده است. این ظرفیتها میتوانند زمینهای برای توسعه همکاریهای علمی و فنی با کشورهای دیگر، بهویژه کشورهای منطقه، باشند.
همکاری بینالمللی در برابر آپارتاید علمی
یکی از موضوعات محوری در بحث آینده فناوری هستهای، ضرورت جلوگیری از شکلگیری انحصار در دسترسی به دانش و فناوری است. محدود شدن همکاریهای علمی به مجموعهای از کشورهای برخوردار از قدرت اقتصادی و سیاسی، میتواند شکاف فناورانه میان کشورها را عمیقتر کند.
از این منظر، تقویت همکاری میان اعضای بریکس و سایر کشورهای در حال توسعه میتواند به گسترش تبادل دانش، افزایش ظرفیتهای بومی و ایجاد فرصتهای برابرتر در حوزه انرژی کمک کند.
در کنار این موضوع، مسئله خلع سلاح هستهای و مسئولیت قدرتهای دارنده تسلیحات اتمی نیز همچنان یکی از چالشهای امنیت بینالمللی است. منتقدان نظام موجود معتقدند تا زمانی که برخوردهای متفاوت با کشورهای مختلف ادامه داشته باشد، دستیابی به یک نظام عادلانه و پایدار در حوزه هستهای دشوار خواهد بود.
حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران نیز از منظر تهران نقض اصول حقوق بینالملل و تهدیدی علیه امنیت فعالیتهای هستهای محسوب میشود. این مسئله ضرورت توجه جدیتر جامعه جهانی به حفاظت از تأسیسات هستهای و جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به اقدام نظامی را برجسته میکند.
جایگاه ایران در معادلات امنیت انرژی
نقش ایران در بازار جهانی انرژی تنها به فناوری هستهای محدود نیست. موقعیت جغرافیایی کشور و قرار گرفتن تنگه هرمز در یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان، باعث شده است تحولات مرتبط با ایران بر محاسبات امنیت انرژی تأثیرگذار باشد.
در کنار این موقعیت راهبردی، توسعه فناوری هستهای و گسترش همکاریهای علمی میتواند ظرفیت دیگری برای حضور ایران در معادلات انرژی آینده ایجاد کند. از این منظر، دیپلماسی انرژی و همکاریهای فناورانه دو حوزه مکمل برای توسعه روابط اقتصادی و علمی با سایر کشورها به شمار میروند.
ایران همچنین بر آمادگی خود برای همکاریهای صلحآمیز هستهای با کشورهای مختلف، بهویژه همسایگان، تأکید دارد. چنین همکاریهایی میتواند در حوزههایی مانند پزشکی هستهای، کشاورزی، آموزش تخصصی و توسعه فناوریهای مرتبط با انرژی دنبال شود.
آینده همکاریهای هستهای؛ از رقابت قدرتها تا مشارکت برابر
تحولات اخیر نشان میدهد که آینده انرژی جهان تنها با رقابت بر سر منابع و فناوری تعیین نمیشود؛ بلکه نحوه تعامل کشورها، میزان دسترسی برابر به دانش و ظرفیت همکاریهای چندجانبه نیز در شکلگیری نظم جدید انرژی نقش خواهد داشت.
حضور ایران در نشستهای آنتالیا و پلتفرم انرژی هستهای بریکس را میتوان بخشی از تلاش کشور برای گسترش دیپلماسی علمی و انرژی و معرفی ظرفیتهای داخلی دانست. با این حال، تبدیل این حضور به همکاریهای پایدار، به توافقهای عملی، سازوکارهای اجرایی و تعامل مستمر میان کشورها نیاز دارد.
در نهایت، پرسش اصلی پیش روی جامعه جهانی این است که فناوری هستهای در آینده به ابزاری برای حفظ انحصار و رقابت قدرتها تبدیل خواهد شد یا بستری برای همکاریهای صلحآمیز، توسعه پایدار و دسترسی عادلانهتر به دانش خواهد بود. پاسخ به این پرسش، نهتنها بر آینده صنعت انرژی، بلکه بر امنیت و مناسبات بینالمللی نیز تأثیرگذار خواهد بود.