اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره درخواست برخی کشورهای عربی منطقه برای خودداری از حملات نظامی تازه علیه ایران، بار دیگر پرسش مهمی را درباره آینده معادلات منطقه مطرح کرده است: آیا کشورهای عربی به دنبال پایان واقعی جنگ و بازگشت ثبات هستند یا ترجیح می‌دهند بدون تحمل هزینه‌های یک درگیری گسترده، وضعیت فشار بر ایران همچنان حفظ شود؟
ترامپ در گفت‌وگو با استیون اِی. اسمیت اعلام کرد که عربستان سعودی از او خواسته است «فعلاً اوضاع را برای مدتی به همین شکل باقی بگذارد» و قطر، کویت، امارات و بحرین نیز خواهان دوره‌ای از خویشتنداری هستند. او مدعی شد که این درخواست‌ها در تصمیمش برای خودداری از حملات گسترده‌تر مؤثر بوده است. البته اظهارات ترامپ به‌تنهایی برای اثبات وجود یک موضع رسمی و هماهنگ از سوی همه این کشورها کافی نیست و باید آن را روایت رئیس‌جمهور آمریکا از رایزنی‌های منطقه‌ای دانست.
با این حال، مضمون این اظهارات با مواضع قبلی واشنگتن درباره حفظ وضعیت موجود هم‌خوانی دارد؛ وضعیتی که در آن، از یک سو حملات نظامی گسترده متوقف یا محدود می‌شود و از سوی دیگر، محاصره دریایی و ابزارهای فشار اقتصادی علیه ایران ادامه می‌یابد. ترامپ پیش‌تر نیز تأکید کرده بود که قصد ندارد محاصره دریایی را کنار بگذارد و هم‌زمان از آمادگی نیروهای آمریکایی برای ازسرگیری عملیات نظامی سخن گفته بود.
توقف جنگ، بدون پایان فشار؟
برای کشورهای عربی منطقه، گسترش دوباره جنگ می‌تواند هزینه‌های سنگینی به همراه داشته باشد. آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها، تأسیسات حیاتی و مسیرهای کشتیرانی، در کنار نگرانی از افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و بی‌ثباتی بازارهای انرژی، انگیزه‌ای جدی برای جلوگیری از دور تازه درگیری ایجاد می‌کند.
اما ترجیح به جلوگیری از جنگ، الزاماً به معنای مخالفت با تداوم فشار بر ایران نیست. ممکن است بخشی از بازیگران منطقه‌ای وضعیتی را کم‌هزینه‌تر بدانند که در آن، تهدید نظامی از سطح حملات گسترده فاصله بگیرد، اما ابزارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری همچنان علیه تهران فعال بماند. به بیان دیگر، توقف حملات می‌تواند با حفظ محاصره همراه شود؛ ترکیبی که اگر به یک وضعیت پایدار تبدیل شود، پیامدهای آن برای اقتصاد و موقعیت منطقه‌ای ایران کمتر از یک رویارویی نظامی مستقیم نخواهد بود.
صادرات نفت؛ حلقه مهم تثبیت وضعیت موجود
یکی از مهم‌ترین ابعاد این معادله، تداوم صادرات نفت در منطقه است. اگر در شرایطی که ایران با محدودیت جدی در فروش نفت و دسترسی به بازارهای جهانی مواجه است، سایر صادرکنندگان منطقه بتوانند بدون اختلال قابل‌توجه به صادرات خود ادامه دهند، فشار اقتصادی به شکلی نامتوازن توزیع خواهد شد. چنین وضعیتی نه‌تنها می‌تواند به تثبیت محاصره ایران کمک کند، بلکه ممکن است به رقبا امکان دهد از خلأ ایجادشده در بازار انرژی و مسیرهای صادراتی بهره ببرند.
این مسئله صرفاً به تنگه هرمز محدود نیست. مسیرهای جایگزین صادرات نفت، از جمله خط لوله شرق به غرب عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ و خط لوله امارات به فجیره در دریای عمان، بخشی از ظرفیت دور زدن تنگه هرمز را فراهم می‌کنند. بنابراین، حتی اگر تردد در هرمز با محدودیت مواجه شود، بخشی از صادرات نفت منطقه می‌تواند از مسیرهای دیگر ادامه یابد؛ موضوعی که باید در محاسبات اقتصادی و امنیتی تهران مورد توجه قرار گیرد.
از این منظر، یکی از پیام‌های اصلی ایران در عرصه دیپلماسی منطقه‌ای باید بر اصل متقابل بودن امنیت انرژی استوار باشد: نمی‌توان فروش نفت ایران را محدود کرد و هم‌زمان انتظار داشت صادرات نفت دیگران بدون تأثیر از بحران ادامه پیدا کند. اگر ایران از امکان فروش نفت محروم شود، نمی‌توان انتظار داشت که دیگر صادرکنندگان منطقه از شرایطی که برای ایران ایجاد شده، بدون پرداخت هزینه بهره‌مند شوند.
این پیام باید به‌عنوان بخشی از پیام دیپلماتیک و در صورت لزوم تهدید نظامی و امنیتی ایران به طرف‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای منتقل شود. هدف از ابن اقدام، جلوگیری از شکل‌گیری یک نظم یک‌طرفه در صادرات انرژی است؛ نظمی که در آن ایران هزینه محاصره را بپردازد و دیگران از تداوم صادرات و افزایش سهم بازار بهره‌مند شوند.
ایران و ضرورت جلوگیری از عادی‌سازی محاصره
در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای تهران صرفاً جلوگیری از آغاز دور تازه جنگ نیست؛ بلکه جلوگیری از تبدیل توقف درگیری‌ها به پوششی برای تثبیت فشار اقتصادی و دریایی است. اگر حملات متوقف شود، اما محاصره ادامه یابد، محدودیت فروش نفت و فشار بر تجارت خارجی پابرجا بماند، نمی‌توان از پایان بحران سخن گفت. چنین وضعیتی در واقع تغییر شکل تقابل است، نه خاتمه آن.
ایران برای مواجهه با این شرایط به ترکیبی از بازدارندگی معتبر، تقویت تاب‌آوری اقتصادی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و دیپلماسی فعال منطقه‌ای نیاز دارد. در عرصه دیپلماسی نیز باید روشن شود که امنیت انرژی و کشتیرانی در خلیج فارس و دریای عمان، موضوعی تفکیک‌ناپذیر است و نمی‌توان امنیت صادرات برخی کشورها را تضمین کرد، اما امنیت اقتصادی و حق صادرات ایران را نادیده گرفت.
در عین حال، باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی و حتی میانجی گری در شرایط استمرار فشار و سپری شدن زمان، بدون دستیابی به نتیجه ملموس،تنها تلاشی برای فرسایش تاب آوری ایران تلقی شده و نمی تواند مسیری برای حل بحران در نظر گرفته شود. هر توافقی برای توقف جنگ باید متضمن گام‌های متقابل و قابل راستی‌آزمایی باشد؛ از جمله تعیین تکلیف محاصره، محدودیت‌های صادراتی و سایر ابزارهای فشار. در غیر این صورت، توقف حملات می‌تواند صرفاً فرصتی برای بازسازی ظرفیت فشار و تحمیل شرایط تازه به ایران باشد.
ترجیح کشورهای عربی برای جلوگیری از جنگ تازه، آن‌گونه که ترامپ روایت کرده، می‌تواند فرصتی برای کاهش تنش در منطقه باشد؛ اما این ترجیح زمانی به ثبات واقعی منجر می‌شود که با پایان دادن به منطق فشار یک‌طرفه همراه شود. ایران نباید اجازه دهد «نه جنگ تازه، نه پایان فشار» به قاعده‌ای دائمی در منطقه تبدیل شود؛ به‌ویژه اگر تداوم صادرات نفت دیگران در کنار محدودیت صادرات ایران، به بخشی از سازوکار تثبیت این وضعیت تبدیل شود. توقف جنگ زمانی معنا دارد که پایان محاصره و تضمین امنیت و منافع متقابل را نیز در بر بگیرد، نه اینکه صرفاً ابزار تقابل از میدان نظامی به میدان اقتصاد و انرژی منتقل شود
