سخنرانی سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای را باید فراتر از یک سخنرانی دیپلماتیک و در چارچوب تلاش ایران برای تبیین روایت خود از تحولات منطقه و دفاع از منافع ملی کشور ارزیابی کرد. آنچه در این سخنرانی برجسته بود، تأکید بر یک اصل روشن بود؛ ایران در برابر تهدید علیه حاکمیت و تمامیت ارضی خود سکوت نخواهد کرد و در عین حال، همچنان دیپلماسی و همکاری منطقهای را مسیر اصلی تحقق صلح و ثبات میداند.
دفاع از حاکمیت ملی؛ خط قرمز ایران در برابر تجاوز
در شرایطی که منطقه غرب آسیا طی سالهای اخیر شاهد بحرانهای پیدرپی، جنگ، ناامنی و مداخلات خارجی بوده است، دفاع از حق حاکمیت کشورها دیگر یک موضوع صرفاً سیاسی نیست؛ بلکه به مسئلهای اساسی برای آینده نظم بینالملل تبدیل شده است. اگر قرار باشد اصل منع توسل به زور نادیده گرفته شود و حمله نظامی به ابزاری عادی برای حل اختلافات تبدیل شود، هیچ کشوری، حتی قدرتمندترین کشورهای جهان، نمیتواند خود را برای همیشه از پیامدهای چنین رویکردی مصون بداند.
موضع ایران در این زمینه روشن است. جمهوری اسلامی ایران بر اساس آنچه عراقچی در سخنرانی خود مطرح کرد، دفاع مشروع را حق ذاتی خود در برابر تجاوز میداند و در عین حال تأکید دارد که آغازگر جنگ نبوده و خواهان جنگ نیز نیست. این دو گزاره در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند؛ دفاع از کشور و تلاش برای صلح، دو مسیر متضاد نیستند، بلکه میتوانند مکمل یکدیگر باشند.
دیپلماسی زمانی اثرگذار است که جای خود را به تهدید ندهد
ایران در سالهای گذشته بارها اعلام کرده که دیپلماسی را به عنوان ابزاری برای حل اختلافات و کاهش تنشها به رسمیت میشناسد. اما دیپلماسی زمانی میتواند کارآمد باشد که طرفهای مذاکره به تعهدات خود پایبند باشند و گفتوگو جایگزین تهدید و فشار شود. نمیتوان از یک سو از مذاکره و توافق سخن گفت و از سوی دیگر، با ابزار فشار و اقدام نظامی، فضای گفتوگو را بیاثر کرد.
از همین منظر، تأکید وزیر امور خارجه بر خطر عادیسازی تجاوز، نکتهای قابل تأمل است. جامعه جهانی اگر در برابر نقض اصول حقوق بینالملل سکوت کند، به تدریج مرز میان رفتار قانونی و غیرقانونی از میان خواهد رفت. آن زمان، امنیت دیگر یک حق عمومی نخواهد بود، بلکه به امتیازی تبدیل میشود که قدرتهای بزرگ بر اساس منافع خود میان کشورها توزیع میکنند.
عادیسازی تجاوز؛ تهدیدی برای امنیت همه کشورها
در چنین شرایطی، دفاع از ایران صرفاً به معنای دفاع از یک کشور نیست؛ دفاع از حق حاکمیت ملی، استقلال سیاسی و تمامیت ارضی همه کشورهاست. همانگونه که عراقچی در سخنرانی خود تأکید کرد، تضعیف اصل منع توسل به زور میتواند امنیت همه کشورها را تهدید کند. امروز ممکن است هدف یک کشور باشد و فردا کشور دیگری در معرض همان تهدید قرار گیرد.
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان وزیر امور خارجه، موضوع امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز بود. ایران به عنوان یکی از کشورهای اصلی منطقه، امنیت این آبراه راهبردی را بخشی جداییناپذیر از امنیت ملی و منطقهای خود میداند. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که حضور قدرتهای فرامنطقهای نهتنها الزاماً به افزایش امنیت منجر نشده، بلکه در بسیاری از موارد خود به یکی از عوامل تشدید تنش تبدیل شده است.
تنگه هرمز و خلیج فارس؛ ضرورت شکلگیری امنیت منطقهای
راه پایدار برای امنیت منطقه، از مسیر همکاری کشورهای منطقه میگذرد. کشورهای حوزه خلیج فارس بیش از هر بازیگر دیگری از ثبات و امنیت این منطقه سود میبرند و بیش از دیگران نیز از ناامنی آسیب خواهند دید. بنابراین، تقویت گفتوگوهای منطقهای، احترام متقابل و ایجاد سازوکارهای مشترک امنیتی میتواند راهی منطقیتر برای آینده باشد.
در این میان، سازمان همکاری شانگهای نیز میتواند نقش مهمی ایفا کند. این سازمان امروز ظرفیت آن را دارد که از یک چارچوب صرفاً سیاسی و امنیتی فراتر رود و به بستری برای همکاریهای اقتصادی، انرژی، ترانزیت و توسعه تبدیل شود. ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه خود میتواند در این مسیر نقش مهمی داشته باشد؛ از اتصال آسیای مرکزی و آسیای جنوبی به آبهای آزاد گرفته تا توسعه کریدورهای ترانزیتی و همکاریهای انرژی.
ظرفیت شانگهای برای توسعه همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی
واقعیت این است که جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به چندجانبهگرایی نیاز دارد. دوران تصمیمگیری یکجانبه درباره سرنوشت ملتها باید پایان یابد و کشورهای مستقل باید بتوانند در چارچوب حقوق بینالملل، منافع و امنیت خود را دنبال کنند. در چنین نظمی، ایران نیز حق دارد از منافع ملی خود دفاع کند و همزمان برای توسعه روابط با همسایگان و شرکای منطقهای تلاش کند.
فلسطین و غزه؛ صلح بدون توجه به حقوق مردم فلسطین ممکن نیست
موضع ایران درباره تحولات غزه و فلسطین نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. دفاع از حقوق مردم فلسطین و مخالفت با کشتار غیرنظامیان، موضوعی است که نمیتوان آن را صرفاً به اختلافات سیاسی میان کشورها تقلیل داد. هرگونه راهحل پایدار برای بحران منطقه، بدون توجه به حقوق مردم فلسطین و پایان چرخه خشونت، امکان تحقق نخواهد داشت.
پیام روشن تهران؛ ایران خواهان جنگ نیست، اما منفعل هم نخواهد بود
در نهایت، پیام اصلی سخنان عراقچی را میتوان در یک جمله خلاصه کرد؛ ایران خواهان جنگ نیست، اما در برابر تهدید علیه حاکمیت و امنیت خود نیز منفعل نخواهد بود. این موضع، در کنار تأکید بر دیپلماسی و همکاری منطقهای، نشاندهنده تلاش تهران برای حفظ همزمان دو اصل است؛ دفاع قاطعانه از منافع ملی و باز گذاشتن مسیر گفتوگو.
دفاع از ایران؛ دفاع از حق حاکمیت و انتخاب ملتها
امروز دفاع از ایران، پیش از آنکه یک شعار سیاسی باشد، دفاع از حق انتخاب ملتها برای تعیین سرنوشت خود است. جهانی که در آن حاکمیت کشورها محترم شمرده شود، تجاوز عادی نشود و اختلافات از مسیر گفتوگو حلوفصل شود، نهتنها برای ایران، بلکه برای همه ملتها امنتر خواهد بود. ایران نیز در چنین جهانی، همانگونه که عراقچی تأکید کرد، میتواند هم از خود دفاع کند و هم برای صلحی پایدار و عادلانه تلاش کند.
