برای بیشتر افراد، خاطرات با گذشت زمان بخشی از جزئیات خود را از دست میدهند و حتی برخی اتفاقات مهم زندگی ممکن است به مرور کمرنگ شوند یا تغییر کنند. با این حال، گروه بسیار کوچکی از افراد توانایی متفاوتی دارند و میتوانند رویدادهای شخصی گذشته خود را با جزئیاتی غیرمعمول به یاد بیاورند.
این توانایی که «حافظه فوقالعاده زندگینامهای» یا HSAM نام دارد، بسیار نادر است و گفته میشود کمتر از ۱۰۰ نفر در جهان با این ویژگی شناسایی شدهاند. در یک پژوهش جدید، دانشمندان تجربه یک نوجوان ۱۶ ساله را که برای حفظ هویتش با نام «KCL» معرفی شده، بررسی کردهاند.
خاطراتی که از کودکی باقی ماندهاند
کیسیال در فوریه ۲۰۲۵ با کریستیان بارژیکوفسکی، پژوهشگر حوزه شناخت و حافظه، تماس گرفت و از توانایی غیرمعمول خود در یادآوری خاطرات زندگیاش گفت. او مدعی بود برخی خاطراتش به حدود سهماهگی و آوریل ۲۰۰۹ بازمیگردند و بخشی از خاطرات سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ نیز توسط والدینش تأیید شدهاند.
این نوجوان گفته بود از حدود سهسالگی احساس میکرد تجربهای پیوسته و آگاهانه از زندگی شخصی خود دارد و از آن زمان، بسیاری از خاطرات گذشته با جزئیات زیادی برایش قابل دسترسی بودهاند.
نکته جالبتر این بود که بسیاری از این خاطرات بدون تلاش آگاهانه برای به یاد آوردن آنها به ذهنش بازمیگشتند. یک بو، آهنگ یا حتی شنیدن جملهای خاص میتوانست خاطرهای از گذشته را فعال کند.
کیسیال همچنین گفته بود از حدود اوت ۲۰۲۲ میتواند رویدادهای مربوط به تقریباً نیمی از روزهایی را که از آن زمان گذشتهاند، با جزئیات به یاد بیاورد.
عملکردی فراتر از ۹۹.۹ درصد افراد
به دلیل فاصله زیاد محل زندگی این نوجوان با تیم پژوهش، آزمونهای استاندارد حافظه و عملکرد شناختی به صورت آنلاین انجام شد. نتایج نشان داد که KCL معیارهای مربوط به حافظه فوقالعاده زندگینامهای را دارد و عملکرد او در این حوزه از نظر آماری در سطحی قرار گرفته که از عملکرد بیش از ۹۹.۹ درصد جمعیت عمومی بالاتر است.
با این حال، پژوهشگران دریافتند که این برتری به همه بخشهای شناختی او تعمیم پیدا نمیکند. توجه، حافظه کاری و عملکردهای اجرایی مغز KCL در محدوده معمول قرار داشتند. گزارش والدین او نیز نشانهای از عملکرد غیرمعمول مغز یا مشکلات روانپزشکی و آموزشی را نشان نمیداد.
به همین دلیل، پژوهشگران تأکید کردهاند که افراد دارای HSAM لزوماً در تمام زمینههای شناختی عملکرد خارقالعادهای ندارند. تفاوت اصلی آنها بیشتر در نحوه ذخیره و بازیابی خاطرات شخصی دیده میشود.
وقتی خاطرات بدون دعوت به ذهن برمیگردند
یکی از بخشهای مهم این پژوهش، بررسی خاطرات غیرارادی KCL بود؛ یعنی خاطراتی که فرد بدون تصمیم قبلی برای یادآوری، ناگهان آنها را تجربه میکند.
پژوهشگران از او خواستند در یک آزمون کامپیوتری، مجموعهای از الگوها را دنبال کند و در فواصل مشخص توضیح دهد چه افکاری در ذهنش جریان داشته است. مقایسه نتایج با دادههای افراد عادی نشان داد که KCL در جریان این آزمایش، به شکل قابلتوجهی بیشتر دچار خاطرات ناخواسته و غیرارادی مربوط به گذشته شخصی خود میشد.
با این حال، این تفاوت درباره همه افکار او دیده نشد. افکار خودبهخودی درباره آینده در محدوده طبیعی قرار داشت و تعداد افکاری که ارتباطی با وظیفه آزمایشی نداشتند نیز غیرعادی نبود.
پژوهشگران بر همین اساس احتمال میدهند HSAM بیشتر از آنکه به معنای داشتن «حافظهای بهتر در همه چیز» باشد، به تفاوت در شیوه بازیابی خاطرات مربوط شود. افراد دارای این توانایی ممکن است نسبت به محرکهایی که خاطرات شخصی را فعال میکنند حساستر باشند و برای دسترسی به اطلاعات مربوط به گذشته، به محرک بسیار کوچکی نیاز داشته باشند.
در نتیجه، راز این توانایی شاید فقط در حجم اطلاعات ذخیرهشده در ذهن نباشد؛ بلکه به نحوه دسترسی مغز به خاطرات زندگینامهای و سرعت فعال شدن آنها مربوط باشد. این پژوهش در مجله علمی Cortex منتشر شده است.
