بامداد ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۳ (۴ مهر ۱۳۶۲)، سامانه هشدار زودهنگام شوروی به‌طور ناگهانی از شلیک موشک‌های بالستیک آمریکا خبر داد. آژیرهای مرکز فرماندهی به صدا درآمدند و نمایشگرها نشانه‌هایی از یک حمله هسته‌ای احتمالی را ثبت کردند.
در شرایطی که روابط مسکو و واشنگتن به‌شدت متشنج بود، این هشدار می‌توانست زمینه‌ساز تصمیم‌های نظامی خطرناکی شود. بااین‌حال، استانیسلاو پتروف، افسر مسئول بررسی اطلاعات ماهواره‌ای، به نتیجه سامانه اعتماد نکرد و اعلام کرد حمله‌ای در جریان نیست.
بررسی‌های بعدی نشان داد منشأ این هشدار، یک پدیده طبیعی بود: بازتاب نور خورشید از ابرهای مرتفع که حسگرهای ماهواره‌ای شوروی آن را با نشانه‌های حرارتی ناشی از پرتاب موشک اشتباه گرفته بودند. این رویداد بعدها به «حادثه پتروف» یا «هشدار کاذب اعتدال پاییزی» شهرت یافت.
سامانه اوکو؛ چشم ماهواره‌ای شوروی برای شناسایی حمله موشکی
در دوران جنگ سرد، آمریکا و شوروی برای شناسایی حملات موشکی به سامانه‌های هشدار زودهنگام متکی بودند. هدف این سامانه‌ها، تشخیص شلیک موشک‌های بالستیک در نخستین لحظات پرواز و فراهم‌کردن فرصت واکنش نظامی بود.
شوروی در اوایل دهه ۱۹۸۰ سامانه ماهواره‌ای «اوکو» به‌معنای «چشم» را به خدمت گرفت. این سامانه با استفاده از حسگرهای فروسرخ، تابش حرارتی ناشی از خروج موشک‌ها از سیلو و مراحل ابتدایی پرواز آن‌ها را شناسایی می‌کرد.
ماهواره‌های اوکو مناطق موشکی آمریکا را از زاویه‌ای مایل رصد می‌کردند تا موشک‌ها در برابر پس‌زمینه تاریک فضا قابل تشخیص باشند. برای قرارگرفتن در موقعیت مناسب نیز از مدارهای بیضوی موسوم به «مولنیا» استفاده می‌شد؛ مدارهایی که امکان نظارت طولانی‌مدت بر مناطق شمالی زمین را فراهم می‌کردند.
بااین‌حال، همین شیوه رصد در شرایطی خاص می‌توانست باعث ثبت سیگنال‌های اشتباه شود؛ اتفاقی که در سپتامبر ۱۹۸۳ رخ داد.
بازتاب آینه‌ای ابرها چگونه حسگرها را فریب داد؟
علت اصلی هشدار اشتباه به موقعیت خورشید، ماهواره و ابرهای مرتفع در آسمان آمریکای شمالی مربوط می‌شد. چند روزی از اعتدال پاییزی گذشته بود و زاویه قرارگیری این اجرام شرایطی غیرمعمول ایجاد کرده بود.
در آن شب، نور خورشید پس از برخورد با ابرهای مرتفع، در مسیری به سمت حسگرهای فروسرخ یکی از ماهواره‌های اوکو بازتاب پیدا کرد. در شرایطی خاص، قطرات آب یا بلورهای یخ موجود در ابرها می‌توانند نور را به‌صورت جهت‌دار بازتاب دهند؛ پدیده‌ای که «بازتاب آینه‌ای» نامیده می‌شود.
شدت سیگنال دریافتی به‌اندازه‌ای بود که سامانه آن را با تابش حرارتی ناشی از پرتاب موشک اشتباه گرفت. در واقع، ماهواره به‌جای شناسایی یک موشک واقعی، بازتاب نور خورشید از ابرها را ثبت کرده بود و نرم‌افزار سامانه آن را نشانه آغاز حمله تفسیر کرد.
بررسی‌های فنی بعدی نشان داد ترکیب موقعیت خورشید و ماهواره، همراه با ویژگی‌های ابرهای مرتفع، عامل اصلی بروز این هشدار کاذب بوده است.
تصمیم استانیسلاو پتروف در لحظات سرنوشت‌ساز
حدود ساعت ۱۲:۱۵ بامداد به وقت مسکو، سامانه اوکو از شلیک یک موشک بالستیک قاره‌پیما از خاک آمریکا خبر داد. چند دقیقه بعد، چهار هشدار دیگر نیز ثبت شد و سامانه از شناسایی پنج موشک خبر داد.
استانیسلاو پتروف، سرهنگ دوم نیروی پدافند هوایی شوروی، در آن شب مسئول بررسی اطلاعات ماهواره‌ها در مرکز فرماندهی «سرپوخوف-۱۵» بود. وظیفه او ارزیابی هشدارها و گزارش احتمال حمله به مقام‌های بالاتر نظامی بود.
شرایط سیاسی نیز بر حساسیت این هشدار می‌افزود. کمتر از یک ماه پیش از آن، ارتش شوروی یک هواپیمای مسافربری کره‌ای را پس از ورود به حریم هوایی این کشور سرنگون کرده بود؛ حادثه‌ای که به کشته‌شدن ۲۶۹ نفر انجامید و تنش میان دو ابرقدرت را افزایش داد. هم‌زمان، مواضع تند دولت رونالد ریگان علیه شوروی و ادامه رقابت تسلیحاتی، فضای روابط دو کشور را ملتهب کرده بود.
پتروف با وجود فشار ناشی از شرایط، به چند دلیل درباره واقعی‌بودن هشدار تردید داشت. نخست آنکه حمله‌ای گسترده از سوی آمریکا احتمالاً با شلیک تعداد بسیار بیشتری موشک آغاز می‌شد، نه فقط پنج فروند. دوم اینکه سامانه اوکو به‌تازگی وارد خدمت شده بود و او از احتمال وجود خطا در عملکرد آن آگاهی داشت.
از سوی دیگر، رادارهای زمینی شوروی هنوز شلیک موشکی را تأیید نکرده بودند. هرچند این رادارها برای مشاهده موشک‌های پرتاب‌شده به زمان نیاز داشتند، نبود تأیید مستقل در کنار تعداد محدود موشک‌های شناسایی‌شده، تردید پتروف را بیشتر کرد.
او در نهایت هشدار سامانه را خطای فنی تشخیص داد و گزارش کرد که حمله‌ای در جریان نیست. حدود ۲۵ دقیقه بعد، مشخص شد هیچ موشکی به سمت شوروی شلیک نشده است.
پس از هشدار کاذب چه اتفاقی افتاد؟
بررسی علت این خطا ماه‌ها زمان برد. کارشناسان شوروی در نهایت دریافتند که بازتاب غیرعادی نور خورشید از ابرهای مرتفع، حسگرهای ماهواره‌ای را فریب داده است.
با وجود اهمیت تصمیم پتروف، او بلافاصله مورد تقدیر قرار نگرفت. به‌دلیل ثبت‌نکردن جزئیات کافی در دفتر گزارش‌ها توبیخ شد و مدتی بعد به موقعیت دیگری انتقال یافت. پتروف در سال ۱۹۸۴ از ارتش بازنشسته شد و سال‌ها زندگی کم‌سروصدایی داشت.
این ماجرا برای مدت‌ها محرمانه باقی ماند و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در اواخر دهه ۱۹۹۰ به‌تدریج در رسانه‌ها بازتاب پیدا کرد. پتروف در سال ۲۰۱۳ جایزه بین‌المللی صلح درسدن را دریافت کرد. همچنین مستند درام «مردی که جهان را نجات داد» در سال ۲۰۱۴ با الهام از این رویداد ساخته شد.
شوروی نیز برای کاهش احتمال تکرار چنین خطاهایی، روش‌های نظارتی و سامانه هشدار خود را اصلاح کرد و از ماهواره‌های زمین‌آهنگ برای تکمیل پوشش ماهواره‌های مدار مولنیا بهره گرفت. رصد یک منطقه از زاویه‌های متفاوت می‌توانست به تشخیص بهتر بازتاب‌های غیرعادی و تأیید مستقل هشدارها کمک کند.
استانیسلاو پتروف در ۱۹ مه ۲۰۱۷ و در ۷۷ سالگی درگذشت؛ اما تصمیم او در آن شب پاییزی همچنان یکی از نمونه‌های مهم خطر اتکای کامل به سامانه‌های خودکار در شرایط بحرانی به شمار می‌رود.
حادثه سال ۱۹۸۳ نشان داد حتی سامانه‌هایی که برای جلوگیری از غافلگیری طراحی شده‌اند، ممکن است بر اثر یک پدیده طبیعی نادر هشدار اشتباه صادر کنند. این رویداد همچنین اهمیت قضاوت انسانی و ضرورت بررسی مستقل اطلاعات سامانه‌های خودکار را در تصمیم‌گیری‌های حساس نشان داد.
