باران برای شهری که سال‌ها با مسئله کم‌آبی و خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده است، فقط یک پدیده جوی نیست؛ فرصتی برای حیات دوباره طبیعت، طراوت فضای شهری، شادابی شهروندان و جان گرفتن درختان و فضای سبز است، اما باران، این نعمت الهی همیشه فقط یک تصویر شاعرانه ندارد. گاهی فاصله میان یک بارندگی نشاط‌آور و یک بحران، تنها چند ساعت است؛ فاصله‌ای که به میزان آمادگی شهر، کیفیت زیرساخت‌ها و توانمندی مدیریت شهری بستگی دارد.
واقعیت این است که در جهان امروز، مسئله شهرها تنها کمبود منابع آب نیست؛ مدیریت بارش‌های ناگهانی و شدید نیز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت شهری تبدیل شده است.
تغییر الگوهای بارندگی، توسعه سطوح نفوذناپذیر، گسترش ساخت‌وسازها و محدودیت ظرفیت شبکه‌های دفع آب‌های سطحی، سبب می‌شود حتی شهرهایی با زیرساخت‌های پیشرفته نیز در برابر بارندگی‌های حدی آسیب‌پذیر باشند.
تجربه شهرهای بزرگ جهان، گواه روشنی بر این واقعیت است؛ در سپتامبر ۲۰۲۱، بارندگی کم‌سابقه ناشی از طوفان آیدا در نیویورک، شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی را در بخش‌هایی از شهر با فشار بی‌سابقه‌ای روبه‌رو کرد؛ خیابان‌ها، ایستگاه‌های حمل‌ونقل و ساختمان‌ها دچار آب‌گرفتگی شدند و ۱۳ نفر جان خود را در سیلاب‌های ناگهانی این شهر از دست دادند. این حادثه نشان داد حتی کلان‌شهری همچون نیویورک نیز نمی‌تواند فقط با اتکا به زیرساخت‌های موجود، از پیامدهای بارش‌های شدید در امان بماند.
در اکتبر ۲۰۲۴ نیز منطقه والنسیا در اسپانیا با یکی از ویرانگرترین سیلاب‌های سال‌های اخیر اروپا روبه‌رو شد. بارندگی‌های بسیار شدید و جاری شدن سیلاب، خسارات گسترده‌ای به زیرساخت‌ها، خانه‌ها و شبکه حمل‌ونقل وارد کرد و جان دست‌کم ۲۳۲ نفر را گرفت؛ در این رویداد، میزان بارندگی در بعضی ایستگاه‌ها رکوردهای تاریخی را شکست؛ اتفاقی که بار دیگر اهمیت پیش‌بینی، هشدار به‌موقع، آمادگی زیرساختی و هماهنگی دستگاه‌های مسئول را در مدیریت بحران برجسته کرد.
پیش از آن نیز در ژوئیه ۲۰۲۱، سیلاب‌های ویرانگر در غرب آلمان و بخش‌هایی از اروپا، صدها قربانی بر جای گذاشت. این حوادث یک پیام مشترک داشتند و آن اینکه هیچ شهری را نمی‌توان فقط به‌دلیل برخورداری از امکانات، ثروت یا سابقه زیرساختی، در برابر رخدادهای حدی آب‌وهوایی مصون دانست. روی دیگر این ماجرا، شهرهایی هستند که از تجربه بحران‌ها برای بازطراحی نظام مدیریت آب‌های سطحی خود استفاده کرده‌اند.
کپنهاگ، پایتخت دانمارک، پس از سیلاب سنگین سال ۲۰۱۱ که خسارتی نزدیک به یک میلیارد یورو به دنبال داشت، رویکرد تازه‌ای را در مدیریت بارندگی‌های شدید در پیش گرفت. این شهر با تدوین برنامه جامع مدیریت بارش‌های حدی، به سراغ ترکیبی از راهکارهای مهندسی و طبیعت‌محور رفت؛ از اصلاح مسیرهای هدایت آب و ایجاد مخازن ذخیره موقت گرفته تا توسعه بام‌های سبز، باغ‌های بارانی و فضاهای شهری که هنگام بارندگی شدید، می‌توانند بخشی از آب را در خود نگه دارند.
در کپنهاگ، خیابان و فضای سبز دیگر فقط محل عبور و استفاده روزمره نیست؛ بخشی از زیرساخت مدیریت بحران محسوب می‌شود.
در روتردام هلند نیز ایده‌ای هوشمندانه از جمله تبدیل فضاهای عمومی به مخازن موقت آب شکل گرفته است. میدان بنتهم یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این رویکرد است که ظرفیت ذخیره‌سازی حدود ۱۸۰۰ متر مکعب آب باران را دارد. این فضا در شرایط عادی یک میدان شهری و محل تعامل اجتماعی شهروندان است، اما هنگام بارندگی شدید، کارکردی متفاوت پیدا می‌کند و به کنترل رواناب‌ها کمک می‌کند.
سنگاپور نیز از الگوهای قابل‌توجه مدیریت هوشمند آب‌های سطحی در جهان به‌شمار می‌رود. این کشور با استفاده از شبکه گسترده کانال‌ها، آبراهه‌ها و مخازن، رویکردی یکپارچه را دنبال می‌کند؛ رویکردی که تنها به افزایش ظرفیت کانال‌ها محدود نیست، بلکه تلاش می‌کند آب را از همان نقطه بارش مدیریت کند، مسیر حرکت آن را سامان دهد و از مناطق و زیرساخت‌های حساس محافظت کند، به بیان دیگر مدیریت آب از مبدأ تا مسیر و مقصد دنبال می‌شود.
وجه مشترک این تجربه‌های موفق، یک تغییر نگاه اساسی است؛ شهرهای پیشرو به‌جای آنکه تنها به تخلیه سریع آب پس از بارندگی فکر کنند، برای مهار، هدایت، ذخیره موقت و مدیریت هوشمند آن از پیش برنامه‌ریزی می‌کنند.
این تجربه‌ها برای شهرهای ایران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ استان اصفهان در پهنه‌ای با اقلیم غالب خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته و میانگین بارندگی سالانه آن در یک مطالعه علمی حدود ۱۵۰ میلی‌متر برآورد شده است، با این حال کم‌بارشی به‌معنای مصونیت از سیلاب نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین نکات در مدیریت منابع آب و مخاطرات شهری این است که میانگین بارندگی سالانه، به‌تنهایی نمی‌تواند میزان خطر ناشی از بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید را نشان دهد.
ممکن است یک شهر در بخش عمده‌ای از سال با کم‌آبی روبه‌رو باشد، اما در یک بازه زمانی کوتاه با بارشی روبه‌رو شود که حجم رواناب تولیدشده از ظرفیت بخشی از شبکه هدایت آب‌های سطحی فراتر برود.
در چنین شرایطی، شدت بارش، مدت‌زمان آن، وضعیت شیب و توپوگرافی معابر، میزان نفوذپذیری زمین، پاکیزگی جوی‌ها و کانال‌ها، ظرفیت تجهیزات پمپاژ و سرعت واکنش نیروهای عملیاتی، همه در تعیین میزان خسارت یا موفقیت مدیریت شهری نقش دارند.
در این میان، آمادگی پیش از بارندگی، پایش مستمر هنگام بارش و رفع نواقص پس از آن، سه حلقه مهم مدیریت آب‌گرفتگی‌های شهری به‌شمار می‌روند. موضوعی که بدون هماهنگی میان مناطق پانزده‌گانه این کلان‌شهر و نیروهای خدمات شهری تجهیزات فنی و مشارکت شهروندان امکان تحقق کامل آن وجود ندارد.
اکنون و در پی صدور هشدار سطح نارنجی هواشناسی برای بارندگی‌های اخیر، این پرسش مطرح است که شهرداری اصفهان چه تمهیداتی برای مدیریت رواناب‌ها، پیشگیری از آب‌گرفتگی معابر و افزایش آمادگی عملیاتی شهر در نظر گرفته است؟
بهره‌گیری گسترده از فناوری‌های هوشمند در مدیریت رواناب‌ها
مهدی بقایی، معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان به خبرنگار ایمنا می‌گوید: با توجه به بارش رحمت الهی در شهر اصفهان و صدور هشدار سطح نارنجی هواشناسی که از روز گذشته آغاز شده است و تا روزهای آینده نیز ادامه خواهد داشت، مجموعه شهرداری اصفهان از مدت‌ها قبل تمهیدات لازم را برای مدیریت رواناب‌ها، پیشگیری از آب‌گرفتگی معابر و کنترل شرایط احتمالی ناشی از بارندگی پیش‌بینی و اجرا کرده است.
وی می‌افزاید: در همین راستا، حدود ۷۵ اکیپ عملیاتی و خدمات شهری در سطح مناطق پانزده‌گانه شهرداری اصفهان سازماندهی شده‌اند و با حضور میدانی و آمادگی کامل، وظیفه پاک‌سازی، لایروبی و بازگشایی جوی‌ها، کانال‌ها و مسیرهای هدایت آب‌های سطحی را بر عهده دارند.
معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان بیان می‌کند: طی روزهای گذشته به‌ویژه در مانور عملیاتی هفته گذشته و برنامه آمادگی روز پنجشنبه، هماهنگی‌های لازم میان مدیران و نیروهای خدمات شهری، مسئولان امور شهری و سایر بخش‌های مرتبط انجام شده است.
بقایی ادامه می‌دهد: در حال حاضر تمام نیروهای خدمات شهری در سطح شهر در آماده‌باش کامل قرار دارند و مستمر وضعیت معابر و شبکه هدایت آب‌های سطحی را رصد می‌کنند.
وی تصریح می‌کند: تا این لحظه، یعنی حدود ساعت ۱۸:۰۰ شانزدهم آبان، گزارش قابل توجهی از آب‌گرفتگی معابر نداشته‌ایم و اکیپ‌های عملیاتی نیز همچنان در حال فعالیت و پایش مستمر شرایط هستند.
معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان خاطرنشان می‌کند: یکی از اقدامات جدید و مؤثری که در سال جاری به مجموعه فعالیت‌های ما اضافه شده است، استفاده گسترده‌تر از ظرفیت‌های هوشمندسازی در مدیریت رواناب‌هاست، در همین راستا وضعیت نقاط حساس شهر پایش می‌شود تا در صورت بروز هرگونه مشکل، امکان شناسایی سریع و اعزام نیروهای عملیاتی فراهم باشد، بنابراین تلاش کرده‌ایم با استفاده از این ظرفیت، سرعت و دقت مدیریت بحران و خدمات‌رسانی را افزایش دهیم.
بقایی تاکید می‌کند: در زمینه مدیریت آب‌گرفتگی‌ها نیز اولویت‌بندی مشخصی انجام شده است؛ به این ترتیب که ابتدا رینگ‌های اصلی و مسیرهای مهم شهری، سپس معابر درجه یک و اصلی و در ادامه سایر معابر مورد توجه قرار گرفته‌اند، البته ممکن است در بعضی معابر فرعی یا نقاطی که دارای مشکلات زیرساختی و عمرانی هستند، در زمان بارندگی آب‌گرفتگی‌های مقطعی ایجاد شود که شناسایی و رفع آن‌ها نیز در دستور کار مجموعه شهرداری قرار دارد.
وی بیان می‌کند: از شهروندان درخواست می‌کنم در صورت مشاهده هرگونه آب‌گرفتگی در معابر، اختلال در مسیر هدایت آب‌های سطحی یا خرابی احتمالی تجهیزات و پمپ‌های تخلیه آب، موضوع را از طریق سامانه ارتباط مردمی ۱۳۷ شهرداری اصفهان اطلاع‌رسانی کنند؛ همکاران ما پس از ثبت موقعیت و دریافت گزارش، در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای بررسی و رفع مشکل اقدام خواهند کرد.
معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان خاطرنشان می‌کند: به‌طور طبیعی بعضی مشکلات، ماهیت عملیاتی و مقطعی دارند و به‌سرعت قابل رفع هستند، اما ممکن است در بعضی نقاط، به‌دلیل شرایط هندسی معابر یا مسائل زیرساختی، نیازمند اجرای اقدامات عمرانی و اصلاحی باشیم.
بقایی ادامه می‌دهد: این موارد نیز شناسایی و برای رفع آن‌ها برنامه‌ریزی خواهد شد تا پیش از بارندگی‌های بعدی، حتی‌الامکان مشکلات موجود برطرف شوند.
وی تاکید می‌کند: تمام ظرفیت‌های عملیاتی شهرداری اصفهان، از نیروهای خدمات شهری گرفته تا مدیران مناطق و سایر مسئولان برای مدیریت شرایط جوی و خدمت‌رسانی به شهروندان عزیز بسیج شده‌اند.
معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان تصریح می‌کند: امیدواریم این بارش‌ها که نعمتی ارزشمند و مایه طراوت و شادابی شهر است، بدون ایجاد مشکل برای شهروندان ادامه پیدا کند و شاهد شهری ایمن، بانشاط و سرسبز باشیم.
شاید مهم‌ترین تناقض اقلیم ما همین باشد؛ شهرهایی که ماه‌ها چشم‌انتظار باران می‌مانند، ممکن است در فاصله چند ساعت ناچار شوند با پیامدهای بارشی روبه‌رو شوند که زیرساخت‌هایشان برای آن طراحی نشده است. در چنین وضعیتی مسئله دیگر فقط مقدار بارندگی نیست؛ مسئله این است که شهر تا چه اندازه توانسته است خود را با طبیعتی سازگار کند که دیگر همیشه مطابق الگوهای آشنا رفتار نمی‌کند.
در این میان، هوشمندسازی مدیریت شهری دیگر یک انتخاب فناورانه یا امکانی برای ارتقای خدمات نیست، بلکه ضرورتی برای رویارویی با شرایط پیچیده و متغیر اقلیمی است؛ ضرورتی که با پایش مستمر نقاط حساس، رصد تجهیزات و شناسایی زودهنگام اختلال‌ها می‌تواند مدیریت رواناب‌ها را از واکنش پس از وقوع مشکل به پیش‌بینی و مداخله به‌موقع نزدیک کند.
اصفهان نیز در همین نقطه ایستاده است؛ شهری که از یک‌سو تشنه باران است و از سوی دیگر، باید برای بارش‌هایی فراتر از ظرفیت معابر و شبکه هدایت آب‌های سطحی آماده باشد. شاید آزمون واقعی شهر هوشمند همین باشد؛ نه اینکه پس از جاری شدن آب و وقوع سیلاب چقدر سریع آن را مهار می‌کند، بلکه اینکه تا چه اندازه زودتر از وقوع حادثه و ایجاد بحران، نشانه‌های آن را می‌بیند.
