ویدئویی از تیزر مسابقه موسیقی «صحنه» با اجرای فرزاد فرزین و همخوانی قطعه «قصه عشق» از سوی تعدادی از هنرمندان سینما، موسیقی و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده و واکنشهایی را به دنبال داشته است.
«قصه عشق» با صدای ابراهیم حامدی (ابی)، ترانه لیلا کسری و آهنگسازی صادق نوجوکی، ۳۹ سال پیش از سوی شرکت ترانه در آمریکا منتشر شد. این قطعه از آثار شناختهشده موسیقی پاپ فارسی است که همچنان در میان نسلهای مختلف مخاطبان دارد.
اگرچه بازخوانی چنین اثری میتواند برای مخاطبان فضایی نوستالژیک ایجاد کند، استفاده از آن در یک برنامه تجاری، بدون دریافت مجوز از صاحبان حقوق اثر، مسئلهساز شده است. صادق نوجوکی، آهنگساز این قطعه، نیز نارضایتی خود را از این اتفاق اعلام کرده و از پیگیری موضوع از مسیرهای قانونی خبر داده است.
حواشی مسابقه «صحنه» به همین موضوع محدود نمیشود و برخی کاربران فضای مجازی نیز مدعی شدهاند ایده و دکور این برنامه از یک مسابقه تلویزیونی روسی کپیبرداری شده است.
در همین زمینه، پیروز ارجمند، آهنگساز، نوازنده و مدیرکل اسبق دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴)، در گفتوگو با ایسنا به بررسی ابعاد حقوقی و فرهنگی بازخوانی آثار موسیقی و ضرورت بازنگری در سیاستگذاری این حوزه پرداخته است.
مالک معنوی اثر؛ آهنگساز یا خواننده؟
ارجمند با اشاره به جایگاه آهنگساز در مالکیت معنوی آثار موسیقی گفت: اگر از منظر حرفهای به این موضوع نگاه کنیم، مالک معنوی یک اثر، آهنگساز آن است. این تصور عمومی که یک اثر را به نام خواننده میشناسند، از نظر حرفهای تصور درستی نیست؛ چراکه آهنگساز میتواند یک قطعه را در اختیار چندین خواننده قرار دهد تا آن را اجرا کنند.
او در عین حال معتقد است وقتی مدت زیادی از انتشار یک اثر میگذرد و آن قطعه در میان مردم محبوبیت پیدا میکند، میتواند از چارچوب یک اثر صرفاً متعلق به خالق خود فراتر برود و به اثری فراگیر و حتی ملی تبدیل شود.
این آهنگساز برای توضیح این دیدگاه به نمونههایی در حوزه هنر اشاره کرد و گفت مهرداد اسکویی، عکاس و مستندساز، پس از ثبت تصویری از استاد شجریان، در مهرماه ۱۴۰۰ آن عکس را اثری ملی اعلام کرد و گفت همه میتوانند از آن استفاده کنند.
ارجمند همچنین از هوشنگ ابتهاج بهعنوان نمونهای از هنرمندانی یاد کرد که در زمان حیات خود امکان استفاده دیگران از اشعار و ترانههایش را فراهم کرد. به گفته او، این رویکرد باعث شد تجربههای متنوعی بر اساس آثار ابتهاج شکل بگیرد و هنرمندانی که توانایی مالی خرید آثار او را نداشتند نیز بتوانند از آنها استفاده کنند.
او با اشاره به نمونه استفاده از آهنگ «لب کارون» آغاسی در سینمای بالیوود، بر ضرورت نگاه عمومیتر به آثار ماندگار موسیقی تأکید کرد و گفت امروزه با گسترش هوش مصنوعی، آثار موسیقی فارسی حتی با متن انگلیسی نیز بازخوانی میشوند؛ بنابراین، چه بخواهیم و چه نخواهیم، این آثار به شکلهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرند و بهتر است به وجوه مختلف آنها احترام گذاشته شود تا امکان ماندگاریشان فراهم شود.
آثار موسیقی چه زمانی وارد مالکیت عمومی میشوند؟
ارجمند در پاسخ به پرسشی درباره زمان ورود آثار موسیقی به حوزه مالکیت عمومی یا «پابلیک دامین» (Public Domain) گفت: مالکیت عمومی در ایران پیشتر ۳۰ سال بود که اکنون به ۵۰ سال افزایش پیدا کرده است. به گفته او، اثر تا زمان حیات صاحب آن در اختیار وی قرار دارد و پس از فوت نیز به مدت ۵۰ سال در اختیار وراث خواهد بود؛ پس از آن، اثر وارد حوزه مالکیت عمومی میشود.
او درباره استفاده قانونی از قطعه «قصه عشق» نیز اظهار کرد که استفاده از این اثر در برنامه «صحنه» باید با دریافت مجوز از ترانهسرا و آهنگساز همراه باشد. حتی اگر شرکت ثبتشده در آمریکا مالک اثر باشد، برای اجرای آن باید مجوز دریافت شود.
این آهنگساز با اشاره به رعایت نشدن گسترده قوانین کپیرایت در ایران و نپیوستن کشور به کنوانسیون برن، گفت در صورت استفاده بدون مجوز از یک اثر، امکان پیگیری حقوقی در خارج از کشور نیز وجود دارد؛ بهویژه اگر اثر از طریق شبکههای خارجی پخش شود یا در خارج از ایران مورد استفاده قرار گیرد.
ارجمند درباره امکان پیگیری حقوقی صاحبان آثار در داخل کشور نیز توضیح داد که قانون کپیرایت داخلی وجود دارد و صاحبان آثار در صورت طرح شکایت و اثبات موضوع میتوانند به نتیجه برسند. به گفته او، با وجود تولید قطعه مورد بحث در خارج از ایران، صاحبان اثر میتوانند از طریق محاکم داخلی اقدام کنند و امکان دریافت خسارت نیز وجود دارد؛ هرچند میزان موفقیت این پیگیری موضوع دیگری است.
ضرورت بازنگری در سیاستگذاری موسیقی
ارجمند در بخش دیگری از این گفتوگو درباره تفاوت شرایط اجرای آثار خوانندگان خارج از کشور در ایران و امکان بازگشت آنها برای اجرای آثارشان گفت: در ایران قواعد و قوانین خاصی وجود دارد که بخشی از آنها مدون و بخشی دیگر غیرمدون هستند. ممکن است اثری خارج از ایران تولید شده باشد، اما خواننده آن در داخل کشور امکان اجرای همان اثر را نداشته باشد.
او با بیان اینکه شاید چنین شرایطی مطلوب نباشد، تأکید کرد موسیقی بهعنوان هنری انتزاعی باید امکان عرضه و ارائه داشته باشد، مگر آنکه اثری با اخلاقیات جامعه ناسازگار باشد یا به دلیل برخورداری از محتوای سیاسی مشمول محدودیتهایی شود.
این آهنگساز معتقد است در سایر موارد باید به هنرمندان اجازه اجرا داد تا در نهایت خود جامعه درباره شنیدن یا نشنیدن آثار تصمیم بگیرد.
او با اشاره به تغییر شرایط انتشار موسیقی در سالهای گذشته توضیح داد که تا حدود ۱۰ سال پیش، دستگاههای نظارتی امکان کنترل بیشتری بر انتشار آثار داشتند و موسیقی عمدتاً از مسیرهای رسمی مانند صداوسیما یا انتشار نوار در دسترس قرار میگرفت. در آن زمان، نبود اینترنت به شکل امروزی و محدودیت دسترسی به رسانههای گسترده، امکان انتشار مستقل آثار را کاهش میداد.
ارجمند ادامه داد: امروز با گسترش شبکههای اجتماعی و رسانههای جدید، تقریباً اثری وجود ندارد که امکان انتشار آن فراهم نباشد. خواننده یا آهنگساز میتواند پس از تولید اثر، آن را در صفحه شخصی خود منتشر کند. در چنین شرایطی، وزارت ارشاد اگر بخواهد با این روند برخورد کند، با هزاران اثر و هنرمند مواجه خواهد شد و امکان نظارت و برخورد گسترده مانند گذشته وجود ندارد.
«به جای نظارت، از تولید موسیقی حمایت کنید»
مدیرکل اسبق دفتر موسیقی وزارت ارشاد در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی فرهنگی گفت: باید در حکمرانی فرهنگی ایران پارادایم جدیدی تعریف شود که نقشه راه و راهبرد متفاوتی داشته باشد؛ چراکه نمیتوان با مدلها و سیاستهای قدیمی مسیر را ادامه داد.
او افزود: «شما نمیتوانید مردم را از شنیدن اثری که مجوز وزارت ارشاد را ندارد، محروم کنید. چنین کاری امکانپذیر نیست.»
ارجمند با اشاره به سیاستهای فرهنگی سالهای ابتدایی انقلاب، تأکید کرد دولت باید به جای تمرکز بر نظارت و محدودیت، بیشتر به سمت تولید حرکت کند و از آثاری حمایت کند که آنها را برای جامعه مناسب میداند.