هفته دفاع مقدس امسال در شرایطی فرا میرسد که مفهوم «جنگ» برای جامعه ایرانی دیگر فقط یک خاطره تاریخی نیست. ایران در سالهای اخیر، تجربه درگیریهای مستقیم و ترکیبی را پشت سر گذاشته؛ جنگهایی که برخلاف هشت سال دفاع مقدس، الزاماً با صفآرایی کلاسیک نیروها در یک جبهه مشخص آغاز نمیشوند و پایان هم پیدا نمیکنند.
همین تفاوت، شاید مهمترین دلیل برای بازخوانی تجربه دفاع مقدس باشد؛ نه برای تکرار گذشته، بلکه برای فهم بهتر جنگ امروز.
هفته دفاع مقدس، در اصل یادآوری هشت سالی است که از شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد و جامعه ایران را با یکی از طولانیترین جنگهای قرن بیستم روبهرو کرد. جنگی که در آن، جبهه و پشت جبهه تقریباً معنای مشخصی داشتند؛ رزمنده در خط مقدم بود و مردم در شهرها، کارخانهها، مدارس، مساجد و بازارها، هر کدام به شکلی از جبهه پشتیبانی میکردند.
اما امروز ماجرا پیچیدهتر شده است.
جنگ امروز فقط صدای انفجار نیست
در جنگ هشتساله، صدای توپ و تانک و هواپیما بخش مهمی از واقعیت جنگ بود. اما در جنگهای جدید، قبل از آنکه صدای موشک شنیده شود، ممکن است جنگ در تلفن همراه مردم آغاز شده باشد.
یک خبر جعلی، یک تصویر دستکاریشده، یک روایت ناقص یا یک شایعه میتواند در چند دقیقه میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، رسانه امروز فقط یک ناظر جنگ نیست؛ خودش بخشی از میدان است.
سردار بهمن کارگر نیز در آستانه هفته دفاع مقدس ۱۴۰۵، با اشاره به تجربه جنگهای اخیر، نقش رسانهها را در جنگ ترکیبی و شناختی برجسته دانسته و گفته است که رسانهها در کنار رزمندگان در این میدان نقشآفرینی کردهاند.
این همان جایی است که تجربه دفاع مقدس با جنگ امروز به هم میرسد: مقاومت فقط به سلاح وابسته نیست؛ به روایت، اعتماد عمومی و توان حفظ انسجام اجتماعی هم وابسته است.
از سنگر خاکی تا سنگر روایت
در هشت سال دفاع مقدس، سنگر یک مفهوم عینی داشت؛ خاکریز، سنگر، پناهگاه و خط مقدم.
امروز اما بخشی از سنگرها در فضای رسانهای ساخته میشوند.
خبرنگار، تصویربردار، تحلیلگر، فعال شبکههای اجتماعی و حتی شهروندی که یک خبر را منتشر میکند، میتواند در شکلگیری روایت جنگ اثرگذار باشد.
البته این به معنای آن نیست که رسانه باید جای نیروهای نظامی را بگیرد. اتفاقاً برعکس؛ هرکدام وظیفه خودشان را دارند.
وظیفه نیروهای نظامی، دفاع از امنیت و تمامیت ارضی کشور است و وظیفه رسانه، اطلاعرسانی دقیق، روایت واقعیت و کمک به جامعه برای تشخیص خبر از شایعه است.
در چنین شرایطی، بزرگترین سرمایه رسانه، نه هیجان و اغراق، بلکه اعتماد است.
تفاوت بزرگ جنگ دیروز و امروز
در دفاع مقدس، دشمن برای بخش بزرگی از جامعه چهرهای نسبتاً روشن داشت؛ ارتش عراق در یک جنگ کلاسیک وارد خاک ایران شده بود و جبههها قابل شناسایی بودند.
اما در جنگ ترکیبی امروز، مرزها کمرنگتر شدهاند.
ممکن است یک حمله نظامی همزمان با عملیات سایبری، فشار اقتصادی، تحریم، جنگ روانی، عملیات رسانهای و تلاش برای ایجاد شکاف اجتماعی همراه شود.
یعنی ممکن است یک کشور همزمان در چند جبهه تحت فشار قرار بگیرد؛ جبهه نظامی، اقتصادی، رسانهای، فناوری و حتی روانی.
این همان تغییری است که باید در روایت دفاع مقدس مورد توجه قرار گیرد.
اگر قرار باشد دفاع مقدس فقط در قالب خاطرات، عکسها و فیلمهای آرشیوی روایت شود، بخش مهمی از پیام آن برای نسل امروز از دست میرود.
تجربهای که هنوز زنده است
یکی از مهمترین درسهای دفاع مقدس، مفهوم «دفاع همهجانبه» است.
در آن سالها، فقط ارتش و سپاه درگیر جنگ نبودند. مردم، اصناف، زنان، دانشآموزان، دانشجویان، کارگران، کشاورزان و گروههای مختلف اجتماعی هرکدام بخشی از بار جنگ را به دوش کشیدند.
برنامههای هفته دفاع مقدس امسال نیز دقیقاً روی همین موضوع تأکید دارد؛ از نقش جوانان و علم و فناوری گرفته تا زنان، خانوادهها، اصناف، نیروهای مسلح و اقشار مختلف جامعه.
این نگاه مهم است؛ چون دفاع از کشور فقط زمانی معنا پیدا نمیکند که موشکی شلیک شود.
حفظ انسجام اجتماعی، تقویت توان علمی، افزایش تابآوری اقتصادی، حفظ اعتماد عمومی و مقابله با عملیات روانی هم بخشی از دفاع ملی است.
جنگ تمام میشود، اما روایت آن باقی میماند
یک نکته مهم دیگر، مسئله روایت است.
تجربه تاریخی نشان داده که پایان درگیری نظامی، الزاماً به معنای پایان جنگ روایتها نیست.
سردار کارگر نیز در نشست اخیر خود بر ضرورت تولید فیلم، مستند و آثار هنری درباره جنگهای اخیر تأکید کرده و هشدار داده است که اگر روایت این حوادث تولید نشود، دیگران روایت خودشان را ارائه خواهند کرد.
این مسئله برای رسانههای ایرانی یک مسئولیت جدی ایجاد میکند: روایت جنگ نباید صرفاً احساسی، شعاری یا مقطعی باشد.
نسل امروز باید بداند چه اتفاقی افتاده، چرا اتفاق افتاده، چه هزینهای داشته، چه نقاط قوتی وجود داشته و چه ضعفهایی باید اصلاح شود.
روایت واقعی، از دل پرسش هم عبور میکند؛ نه اینکه فقط پاسخهای آماده ارائه دهد.
هفته دفاع مقدس؛ فرصتی برای فهم امروز
امسال هفته دفاع مقدس در شرایطی برگزار میشود که طبق اعلام ستاد مرکزی، بیش از هزار برنامه و هزاران اقدام در سراسر کشور پیشبینی شده و بخشی از برنامهها نیز به نقش جوانان، علم و فناوری، رسانه، زنان و پشتیبانی مردمی اختصاص دارد. همچنین به دلیل شرایط جنگی، رژه نیروهای مسلح امسال برگزار نخواهد شد.
اما شاید مهمتر از تعداد برنامهها، این باشد که دفاع مقدس را چگونه برای نسل امروز تعریف کنیم.
دفاع مقدس فقط یک فصل از کتاب تاریخ نیست.
یک تجربه ملی است درباره اینکه یک جامعه چگونه میتواند در برابر فشار خارجی مقاومت کند؛ چگونه میتواند هزینههای جنگ را تحمل کند؛ چگونه میتواند نیرو و امکانات خود را بسیج کند و مهمتر از همه، چگونه میتواند انسجام خود را حفظ کند.
هشت سال جنگ به ما یک واقعیت را نشان داد: جنگ را فقط رزمندگان در خط مقدم تعیین نمیکنند؛ پشت جبهه هم بخشی از میدان است.
امروز این پشت جبهه گستردهتر شده است.
از کارخانه و دانشگاه تا رسانه و شبکههای اجتماعی؛ از اقتصاد و فناوری تا افکار عمومی.
و شاید معنای واقعی هفته دفاع مقدس در سال ۱۴۰۵ همین باشد:
به جای اینکه فقط درباره جنگ گذشته حرف بزنیم، از تجربه آن برای فهم جنگ امروز استفاده کنیم.
چون جنگ امروز ممکن است شکلش عوض شده باشد، اما یک اصل همچنان ثابت مانده است؛ دفاع از کشور، یک مسئولیت جمعی است.
