النینو یک پدیده طبیعی اقلیمی است که در نتیجه گرمشدن غیرعادی آبهای سطحی اقیانوس آرام استوایی شکل میگیرد و میتواند الگوهای معمول بارش و دما را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد.
آنچه درباره دوره ۲۰۲۶-۲۰۲۷ اهمیت بیشتری دارد، همزمانی النینو با روند تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی است. بر اساس پژوهشهای مورد اشاره در این گزارش، تغییرات اقلیمی احتمال وقوع النینوهایی با شدت بالا را افزایش داده است.
به همین دلیل، اصطلاحاتی مانند «ابرنینو» یا «النینوی گودزیلا» برای توصیف سناریوی مورد انتظار به کار رفته است؛ سناریویی که میتواند تا فوریه ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد و پیامدهای آن از تغییر الگوی بارش گرفته تا افزایش ریسک خشکسالی، سیلاب و طوفانهای شدید متغیر باشد.
آسیا در کانون یک تناقض اقلیمی
النینو الزاماً به معنای افزایش بارندگی در همه مناطق نیست. برعکس، یکی از ویژگیهای مهم آن تغییر شدید الگوی توزیع بارش است.
در برخی مناطق مانند شرق آفریقا، جنوب برزیل و جنوب آمریکا احتمال افزایش بارش مطرح شده، در حالی که بخشهایی از جنوبشرق آسیا از جمله اندونزی، تایلند و فیلیپین ممکن است با دورههای خشکتر مواجه شوند.
اما این به معنای حذف خطر سیلاب در این کشورها نیست. در فیلیپین، برای نمونه، طوفانهای گرمسیری و بارشهای موسمی میتوانند در مدت کوتاهی حجم بسیار زیادی آب وارد شهرها کنند.
اینجاست که یک مسئله مهم خود را نشان میدهد: ممکن است یک شهر همزمان با خطر خشکسالی بلندمدت و سیلاب ناگهانی مواجه باشد.
چرا زیرساختهای سنتی دیگر کافی نیستند؟
رشد سریع شهرنشینی، آسفالت و بتنریزی گسترده، از بین رفتن تالابها و کاهش ظرفیت طبیعی زمین برای جذب آب، باعث شده است رواناب باران با سرعت بیشتری وارد شبکه زهکشی شهری شود.
شبکههای زهکشی بسیاری از شهرهای بزرگ آسیا برای شرایطی طراحی شدهاند که بارشهای شدید و کوتاهمدت به اندازه امروز تکرار نمیشد.
نتیجه مشخص است: وقتی حجم آب ورودی از ظرفیت شبکه فاضلاب و کانالهای شهری بیشتر شود، خیابانها به مسیر عبور آب تبدیل میشوند.
در چنین شرایطی، راهکار جدید این است که به جای تلاش برای انتقال سریع تمام آب به خارج از شهر، بخشی از آب در همان شهر ذخیره شود.
مخازن زیرزمینی؛ تبدیل فضای زیر شهر به «اسفنج»
مخازن زیرزمینی یکی از راهکارهایی است که برای مدیریت روانابهای شدید مورد توجه قرار گرفته است.
این مخازن میتوانند در عمق زمین ساخته شوند و بدون اشغال فضای شهری، حجم قابل توجهی از آب باران را برای مدت کوتاه یا متوسط نگهداری کنند.
آب از طریق کانالها و لولههای زهکشی وارد مخزن میشود و پس از پایان بارش، بهتدریج تخلیه یا در صورت فراهم بودن شرایط، برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی استفاده میشود.
مزیت اصلی این روش، استفاده دوگانه از زمین است. پارک، زمین ورزشی یا فضای عمومی میتواند در سطح شهر باقی بماند، در حالی که زیر آن یک زیرساخت مدیریت سیلاب قرار گرفته است.
این مدل بهویژه برای شهرهای متراکم که زمین آزاد محدودی دارند، اهمیت زیادی دارد.
هند؛ از بنگلور تا بمبئی
هند یکی از کشورهایی است که به دلیل جمعیت بالا، توسعه سریع شهری و بارشهای موسمی، با بحران جدی مدیریت آب مواجه است.
بنگلور، دهلی، چنای و بمبئی در سالهای اخیر با آبگرفتگیهای گسترده مواجه بودهاند. توسعه شهری و کاهش زمینهای طبیعی جذبکننده آب، فشار بر شبکههای زهکشی را افزایش داده است.
در بنگلور، طرح ساخت مجموعهای از مخازن زیرزمینی برای مناطق مستعد سیل در دستور کار قرار گرفته است. هدف این پروژهها، جمعآوری آب باران از خیابانها و هدایت آن به مخازنی است که در فضاهای عمومی ساخته میشوند.
در دهلی نیز طرح ایجاد مخازن زیرزمینی در مناطق کمارتفاع دنبال شده است؛ مناطقی که هنگام بارش شدید بیشترین آسیبپذیری را دارند.
چنای نیز پس از تجربه سیلابهای ویرانگر، به سمت ترکیب مخازن زیرزمینی با مفهوم «شهر اسفنجی» حرکت کرده است؛ یعنی شهری که به جای دفع فوری آب، بخشی از بارش را جذب، ذخیره و بهتدریج آزاد میکند.
بمبئی نیز به دلیل قرار گرفتن در معرض بارشهای موسمی و تراکم بالای جمعیت، پروژههایی برای ایجاد ظرفیت ذخیرهسازی زیرزمینی در مناطق کمارتفاع دنبال میکند.
فقط مخزن کافی نیست؛ شهر باید «اسفنجی» شود
یکی از نکات مهم در تجربه شهرهای هند این است که مخزن زیرزمینی بهتنهایی راهحل نهایی نیست.
بامهای سبز، فضای سبز، پارکهای اسفنجی، حفظ تالابها و افزایش سطوح نفوذپذیر در کنار مخازن میتوانند سرعت ورود آب به شبکه زهکشی را کاهش دهند.
در واقع، ایده اصلی این است که شهر به جای اینکه با بارش شدید مانند یک سطح بتنی رفتار کند، بخشی از ویژگیهای طبیعی خود را دوباره به دست آورد.
آب باید ابتدا مهار شود، سپس ذخیره یا جذب شود و در نهایت با سرعت کنترلشده از سیستم خارج شود.
مانیل؛ پاسخ فیلیپین به بارشهای شدید
فیلیپین به دلیل موقعیت جغرافیایی خود سالانه با تعداد زیادی از طوفانهای گرمسیری مواجه است. مانیل نیز به دلیل تراکم جمعیت، نزدیکی به خلیج و محدودیت شبکه زهکشی، یکی از آسیبپذیرترین شهرهای منطقه محسوب میشود.
پس از بارشهای شدید مردادماه ۲۰۲۶، دولت فیلیپین برنامهای برای شناسایی سایتهای مناسب جهت ساخت مخازن زیرزمینی در نقاط مختلف کلانشهر مانیل مطرح کرد.
در این طرح، پارکها، زمینهای ورزشی، فضاهای باز عمومی و حتی برخی اراضی بزرگ دولتی بهعنوان مکانهای بالقوه برای احداث مخازن در نظر گرفته شدهاند.
مزیت چنین رویکردی این است که زیرساخت مدیریت بحران بدون نیاز به اختصاص دائمی سطح زمین ایجاد میشود.
چرا تجربه مانیل میتواند به الگویی منطقهای تبدیل شود؟
چالش مانیل فقط یک مشکل محلی نیست. شهرهای بزرگ جنوبشرق آسیا نیز با ترکیبی از رشد جمعیت، توسعه شهری، تغییرات اقلیمی و بارشهای شدید مواجهاند.
تایلند، ویتنام، اندونزی و مالزی نیز در معرض همین فشارها قرار دارند.
به همین دلیل، تجربه مانیل میتواند یک آزمایش بزرگ برای مدل جدید مدیریت سیلاب در شهرهای آسیایی باشد؛ مدلی که به جای ساخت صرفاً کانالهای بزرگ برای انتقال آب، بر ذخیرهسازی، نفوذ آب و مدیریت رواناب در داخل شهر تمرکز دارد.
بحران اقلیمی؛ مسئله فقط کمبود آب نیست
یکی از مهمترین درسهای این تحولات آن است که بحران آب در قرن بیستویکم الزاماً فقط به معنای کمآبی نیست.
یک شهر ممکن است در یک فصل با کمبود منابع آب مواجه باشد و چند ماه بعد، در اثر یک بارش شدید، با سیلاب و خسارت سنگین روبهرو شود.
بنابراین سیاستگذاری آینده باید از دوگانه سنتی «خشکسالی یا سیل» عبور کند.
مسئله اصلی، مدیریت چرخه آب است.
آبی که امروز به عنوان سیلاب وارد خیابان میشود، در صورت وجود زیرساخت مناسب، میتواند فردا به ذخیره آب شهری یا تغذیه سفرههای زیرزمینی تبدیل شود.
النینو؛ آزمون بزرگ زیرساختهای شهری
فارغ از اینکه شدت نهایی النینوی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ تا چه اندازه باشد، یک واقعیت در حال تغییر است: شهرهای بزرگ دیگر نمیتوانند زیرساختهای خود را بر اساس الگوهای آبوهوایی گذشته طراحی کنند.
تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و توسعه سریع شهری باعث شدهاند ظرفیت زیرساختهای قدیمی با سرعت بیشتری به نقطه اشباع برسد.
هند و فیلیپین اکنون در حال آزمایش مدلی هستند که در آن فضای زیر زمین به بخشی از سیستم دفاعی شهر در برابر سیلاب تبدیل میشود.
اگر این پروژهها موفق باشند، آینده مدیریت آب شهری شاید نه در کانالهای بزرگتر، بلکه در شهرهایی باشد که مانند یک اسفنج، باران را جذب، ذخیره و مدیریت میکنند.
در چنین شرایطی، «النینوی گودزیلا» تنها یک هشدار اقلیمی نیست؛ بلکه میتواند آزمونی برای سنجش میزان آمادگی شهرهای جهان در برابر آبوهوای آینده باشد.
