پروژه ملی «جینف» یا GNAF، مخفف «پایگاه ملی آدرس مبتنی بر مکان» است؛ طرحی که هدف آن ایجاد یک نظام استاندارد و یکتای آدرسدهی در کشور است.
اهمیت این پروژه فقط به فعالیتهای شرکت ملی پست محدود نمیشود. زمانی که آدرسها با موقعیت مکانی دقیق روی نقشه منطبق شوند، امکان استفاده مؤثرتر از این اطلاعات در حوزههایی مانند خدمات عمومی، مدیریت شهری، برنامهریزی، امدادرسانی و ارائه خدمات دستگاههای مختلف فراهم میشود.
اما اجرای چنین طرحی به یک نقشه ثابت و قدیمی نیاز ندارد؛ چرا که شهرها، روستاها، جادهها و محدودههای سکونتی بهطور مستمر تغییر میکنند. به همین دلیل، بهروزرسانی نقشهها یکی از مهمترین بخشهای پروژه جینف محسوب میشود.
ماهواره خیام چه نقشی در پروژه جینف دارد؟
حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران، اعلام کرده است که یکی از مهمترین نقشهای این سازمان در پروژه جینف، تأمین بخشی از تصاویر مورد نیاز برای بهروزرسانی نقشههاست.
در این میان، ماهواره «خیام» به دلیل دقت تصاویر خود اهمیت ویژهای پیدا کرده است. به گفته سالاریه، بخش قابل توجهی از تصاویری که برای بهروزرسانی نقشههای کشور مورد نیاز بوده، تاکنون از طریق این ماهواره تهیه شده است.
نکته مهم این است که تمرکز بخشی از این تصاویر بر مناطق روستایی و مناطقی بوده که نقشههای آنها کمتر بهروز شده است. بنابراین، دادههای ماهوارهای میتوانند در مناطقی که دسترسی زمینی دشوارتر یا عملیات نقشهبرداری آنها زمانبرتر است، نقش مکمل مهمی داشته باشند.
آخرین وضعیت تصاویر ماهوارهای مورد نیاز جینف
بر اساس اعلام رئیس سازمان فضایی ایران، سال گذشته حدود ۵۰ درصد تصاویر مورد نیاز برای بهروزرسانی نقشهها تحویل شده است.
در سال جاری نیز تاکنون حدود ۲۵ درصد دیگر از تصاویر مورد نیاز در اختیار شرکت ملی پست قرار گرفته است.
این ارقام نشان میدهد که تأمین دادههای تصویری برای جینف یک فرآیند مرحلهای است و تکمیل نقشههای کشور نمیتواند صرفاً با یک عملیات تصویربرداری انجام شود. دادههای دریافتشده باید پردازش، تطبیق و در نهایت به نقشههای قابل استفاده تبدیل شوند.
از همین رو، نقش سازمان فضایی در این پروژه بیشتر در بخش تأمین داده تعریف شده و تبدیل این دادهها به اطلاعات مکانی کاربردی، نیازمند همکاری چندین دستگاه تخصصی است.
چرا فقط تصاویر ماهواره خیام برای تکمیل جینف کافی نیست؟
یکی از نکات مهم در توضیحات رئیس سازمان فضایی ایران این است که پروژه جینف بر پایه یک منبع اطلاعاتی واحد پیش نمیرود.
در کنار تصاویر ماهوارهای، از تصاویر پهپادی، تصاویر برداشتشده از طریق پروازهای هوایی و اطلاعات حاصل از نقشهبرداری زمینی نیز استفاده میشود.
این ترکیب دادهها از نظر فنی اهمیت زیادی دارد. تصاویر ماهوارهای میتوانند پوشش گسترده و سرعت بالایی در اختیار پروژه قرار دهند، اما در برخی مناطق یا برای برخی جزئیات، دادههای هوایی و زمینی میتوانند اطلاعات دقیقتری ارائه کنند.
به این ترتیب، خیام قرار نیست بهتنهایی نقشه نهایی کشور را تولید کند؛ بلکه دادههای آن بخشی از یک زنجیره بزرگتر برای تکمیل اطلاعات مکانی ایران است.
همکاری سازمان نقشهبرداری و سازمان جغرافیایی در جینف
پروژه جینف برای رسیدن به نتیجه نهایی نیازمند همکاری دستگاههایی است که در حوزه نقشه و اطلاعات جغرافیایی تخصص دارند.
بر اساس توضیحات سالاریه، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح و سازمان نقشهبرداری کشور نیز در این فرآیند همکاری دارند و بخشی از مأموریت آنها تبدیل تصاویر و دادههای موجود به نقشههای کاربردی مورد نیاز شرکت ملی پست است.
در واقع، ارزش اصلی دادههای ماهوارهای زمانی مشخص میشود که این اطلاعات به دادههای مکانی استاندارد و قابل استفاده برای دستگاههای اجرایی تبدیل شوند.
جینف؛ پروژهای فراتر از آدرس پستی
اگرچه نام جینف در نگاه نخست با شبکه پستی کشور گره خورده است، اما ماهیت این پروژه بسیار گستردهتر است.
ایجاد یک پایگاه ملی آدرس مبتنی بر مکان میتواند به ایجاد زبان مشترک میان دستگاههای مختلف برای شناسایی دقیق مکانها کمک کند. از ثبت اطلاعات ملکی گرفته تا خدمات شهری و مدیریت بحران، بسیاری از فعالیتهای اجرایی به اطلاعات مکانی دقیق وابسته هستند.
از این منظر، استفاده از تصاویر ماهوارهای در جینف را میتوان بخشی از روند حرکت کشور به سمت حکمرانی مبتنی بر دادههای مکانی دانست.
تفاهم سازمان فضایی و ثبت اسناد برای استفاده از تصاویر ماهوارهای
همزمان با پیشرفت پروژه جینف، سازمان فضایی ایران در حال آمادهسازی تفاهمنامهای با سازمان ثبت اسناد و املاک کشور است.
هدف این تفاهمنامه، استفاده نظاممندتر از تصاویر ماهوارهای برای بهروزرسانی نقشهها و اجرای مأموریتهای مرتبط با این حوزه عنوان شده است.
به گفته سالاریه، همکاری دو مجموعه در سالهای گذشته نیز وجود داشته، اما قرار است با انعقاد این تفاهمنامه، استفاده از تصاویر ماهوارهای شکل منظمتر و سیستماتیکتری پیدا کند.
این اتفاق از یک جهت اهمیت دارد؛ زیرا هرچه استفاده دستگاههای اجرایی از دادههای ماهوارهای بیشتر شود، صنعت فضایی کشور از یک حوزه تخصصی و محدود به بخشی از زیرساخت تصمیمگیری و مدیریت سرزمین تبدیل خواهد شد.
ماهوارههای ایرانی در صف پرتاب؛ از پارس ۲ تا منظومه شهید سلیمانی
همزمان با استفاده از دادههای ماهوارهای موجود، برنامه توسعه ماهوارههای ساخت داخل نیز ادامه دارد.
سالاریه اعلام کرده است که ماهواره پارس ۲ که در سال ۱۴۰۳ رونمایی شد، اکنون آماده پرتاب است. همچنین نمونههایی از منظومه شهید سلیمانی که سال گذشته رونمایی شدند و نمونههایی که قرار است امسال رونمایی شوند، در مسیر آمادهسازی برای پرتاب قرار دارند.
منظومه شهید سلیمانی شامل ۲۴ ماهواره است و هدف آن ارائه خدمات ارتباطی باریکباند عنوان شده است. برنامه سازمان فضایی این است که پس از تکمیل نمونههای این منظومه، موضوع پرتاب آنها نیز دنبال شود.
در کنار این پروژهها، ساخت ماهوارههای دیگری از جمله پارس ۳ و ناهید ۳ نیز در حال پیگیری است و پروژههای سنجشی دیگری نیز در دستور کار قرار دارند.
چرا زمان دقیق پرتاب ماهوارهها اعلام نمیشود؟
آماده بودن یک ماهواره به معنای امکان پرتاب فوری آن نیست. پیش از پرتاب، مجموعهای از آزمایشهای فنی باید انجام شود تا سازگاری ماهواره با ماهوارهبر و شرایط پرتاب تأیید شود.
به گفته رئیس سازمان فضایی ایران، به همین دلیل زمان دقیق پرتاب معمولاً تا نزدیک شدن به زمان نهایی اعلام نمیشود.
در حال حاضر برخی ماهوارههای رونماییشده در سال ۱۴۰۴ در مرحله آمادگی پرتاب قرار دارند و نمونههایی از منظومه شهید سلیمانی نیز در همین مسیر هستند. برخی دیگر نیز در حال انجام تستهای نهایی یا ارتقا و بهبود فنی هستند.
این رویکرد نشان میدهد که میان «رونمایی»، «آمادگی پرتاب» و «قرار گرفتن قطعی در مدار» فاصله فنی مشخصی وجود دارد و هر پروژه باید مراحل آزمایش و سازگاری خود را پشت سر بگذارد.
آخرین وضعیت ماهوارههای پایا، کوثر و ظفر ۲
در بخش دیگری از برنامه فضایی کشور، وضعیت ماهوارههای پرتابشده نیز متفاوت است.
به گفته سالاریه، ماهواره پایا در حال حاضر فعال است و تصاویر آن بهطور کامل دریافت و استفاده میشود.
در مورد نمونه دوم ماهواره کوثر نیز ارتباط با زمین بهطور کامل برقرار شده و سازمان فضایی امیدوار است در آینده نزدیک امکان دسترسی به تصاویر آن فراهم شود.
اما وضعیت ظفر ۲ متفاوت است. بخش عمده تستهای این ماهواره انجام شده، ولی برخی مسائل فنی در ارتباط با آن ایجاد شده که همچنان در حال بررسی و رفع است.
واگذاری ساخت ماهوارههای جدید به بخش خصوصی
یکی دیگر از محورهای قابل توجه در برنامههای جدید صنعت فضایی، افزایش نقش شرکتهای خصوصی است.
سالاریه با اشاره به نمونه دوم ماهواره کوثر اعلام کرده است که نمونههای پیشرفتهتر این ماهواره و همچنین ماهوارههای دیگر در دست پیگیری هستند و قرار است مناقصات مربوط به ساخت آنها برگزار شود.
هدف این است که با استفاده از ظرفیت شرکتهای خصوصی، سهم این بخش در زنجیره ساخت ماهواره افزایش پیدا کند.
این سیاست میتواند در صورت تداوم، به شکلگیری یک زنجیره صنعتی گستردهتر در حوزه فضایی منجر شود؛ زنجیرهای که در آن دولت بیشتر نقش سیاستگذار، سفارشدهنده و ناظر را ایفا کند و بخشی از اجرای پروژهها به شرکتهای تخصصی واگذار شود.
جینف و صنعت فضایی در یک مسیر مشترک
آخرین اظهارات حسن سالاریه رئیس سازمان فضایی ایران درباره پروژه جینف نشان میدهد که استفاده از فناوری فضایی در ایران بهتدریج از مرحله تولید و آزمایش ماهواره عبور کرده و به سمت ارائه خدمات واقعی به دستگاههای اجرایی حرکت میکند.
در این میان، ماهواره خیام یکی از ابزارهای مهم برای تأمین دادههای مورد نیاز نقشههای کشور است، اما تکمیل جینف به همکاری همزمان فناوریهای ماهوارهای، پهپادی، هوایی و زمینی نیاز دارد.
از سوی دیگر، آمادهسازی پارس ۲، منظومه شهید سلیمانی و دیگر ماهوارههای ایرانی نشان میدهد که توسعه توان فضایی کشور همزمان با گسترش کاربرد دادههای فضایی دنبال میشود.
در نهایت، موفقیت پروژه جینف را نباید تنها با تعداد تصاویر تحویلشده یا تعداد نقشههای بهروزشده سنجید؛ معیار اصلی زمانی مشخص میشود که این دادهها بتوانند به یک پایگاه دقیق، بهروز و قابل اتکا برای شناسایی مکانها و ارائه خدمات عمومی در سراسر کشور تبدیل شوند.
