بهمنماه ۱۴۰۳، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در جریان بازدید از نمایشگاه دستاوردهای صنعت دفاعی، بر ضرورت حمایت از متخصصان و فراهم کردن بستر توسعه ظرفیتهای دفاعی کشور تأکید کرد.
پزشکیان در آن بازدید گفت: «باید پشتیبانی کنیم از این عزیزان، باید بستر را برای توسعه و گسترشها و زمینههای توسعه وسیعی که در پیش داریم آماده کنیم.»
آنچه در آن نمایشگاه به نمایش درآمد، تصویری از بخشی از توان دفاعی ایران بود؛ اما در ماههای بعد، این توان از فضای نمایشگاهی خارج شد و در میدان جنگ مورد آزمون قرار گرفت.
جنگ ۱۲ روزه و پس از آن جنگ ۴۰ روزه، توان موشکی، پهپادی و پدافندی ایران را در شرایط واقعی عملیاتی قرار داد. استمرار عملیاتها در چنین شرایطی نشان داد که قدرت نظامی صرفاً به برخورداری از تسلیحات پیشرفته وابسته نیست؛ بلکه توان حفظ چرخه تأمین، تولید و جایگزینی تجهیزات نیز بخش مهمی از قدرت بازدارندگی محسوب میشود.
چرا زنجیره تولید دفاعی ایران اهمیت دارد؟
در جنگهای فرسایشی، موجودی اولیه تسلیحات تنها بخشی از معادله است. هرچه درگیری طولانیتر شود، اهمیت ظرفیت صنعتی برای تولید مجدد، تأمین قطعات و حفظ خطوط پشتیبانی افزایش پیدا میکند.
از این منظر، آنچه در میدان بهعنوان موشک، پهپاد یا سامانه پدافندی دیده میشود، محصول یک کارخانه منفرد نیست؛ بلکه نتیجه زنجیرهای از فعالیتهای تحقیقاتی، مهندسی، تأمین قطعات، تولید زیرسامانهها، آزمایش و مونتاژ است.
در این زنجیره، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی در کنار صنایع دفاعی قرار گرفتهاند و بخشی از ظرفیت علمی و صنعتی کشور را به نیازهای دفاعی متصل میکنند.
۹۳۰۰ شرکت در زنجیره تولید محصولات دفاعی
یکی از مهمترین نشانههای گسترش این زیستبوم، حضور ۹۳۰۰ شرکت در زنجیره تولید محصولات دفاعی است.
این عدد نشان میدهد که صنعت دفاعی ایران صرفاً به مجموعههای مستقیم نظامی و وزارت دفاع محدود نمانده و شبکهای از شرکتهای صنعتی، فناور و دانشبنیان نیز در تأمین قطعات، فناوریها و زیرسامانههای مورد نیاز مشارکت دارند.
اهمیت این شبکه در شرایط بحران بیشتر آشکار میشود؛ زیرا گسترده بودن زنجیره تأمین میتواند امکان توزیع ظرفیت تولید، کاهش وابستگی به یک مرکز مشخص و افزایش انعطافپذیری صنعتی را فراهم کند.
به بیان دیگر، پشت یک محصول دفاعی، مجموعهای از ظرفیتهای علمی و صنعتی قرار دارد که از مرحله طراحی و تحقیق تا تولید نهایی در آن نقش دارند.
افزایش بیش از ۲۰۰ درصدی بودجه نظامی
گسترش ظرفیت تولید دفاعی همزمان با افزایش منابع اختصاصیافته به این حوزه دنبال شده است. دولت چهاردهم در نخستین بودجه خود، افزایش بیش از ۲۰۰ درصدی بودجه نظامی را پیشبینی کرد.
در کنار افزایش منابع، توسعه همکاری میان صنایع دفاعی و بخش خصوصی و شرکتهای دانشبنیان نیز مورد توجه قرار گرفت؛ رویکردی که هدف آن استفاده گستردهتر از ظرفیت علمی، فناورانه و صنعتی کشور در حوزه دفاعی است.
این روند در صورت تداوم، میتواند صنعت دفاعی را از یک ساختار صرفاً متکی بر مجموعههای دولتی به یک زیستبوم صنعتی و فناورانه گستردهتر تبدیل کند.
تولید تجهیزات دفاعی ایران دو برابر شد
براساس اعلام سردار رضا طلایینیک، سخنگوی وزارت دفاع، تولید تجهیزات دفاعی کشور طی یک سال دو برابر شده است.
اهمیت این افزایش زمانی بیشتر میشود که آن را در کنار تجربه جنگ قرار دهیم. در یک درگیری گسترده، مصرف تجهیزات و مهمات فشار مستقیمی بر ظرفیت تولید و زنجیره تأمین وارد میکند.
بنابراین، دو برابر شدن تولید تنها یک شاخص صنعتی نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از افزایش ظرفیت پشتیبانی از عملیات و امکان بازسازی بخشی از ذخایر پس از مصرف باشد.
سرعت تولید اقلام راهبردی در جنگ بیش از سه برابر شد
بر اساس آمارهای اعلامشده، سرعت تولید برخی اقلام راهبردی در دوره جنگ نیز بیش از سه برابر افزایش یافته است.
این موضوع از منظر راهبردی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد خطوط تولید در شرایط بحران صرفاً به ظرفیت عادی خود متکی نماندهاند و امکان افزایش سرعت تولید متناسب با نیازهای عملیاتی وجود داشته است.
البته ارزیابی دقیق میزان اثرگذاری این ظرفیت، نیازمند انتشار جزئیات بیشتری درباره نوع تجهیزات، حجم تولید و میزان نیاز عملیاتی است؛ با این حال، اصل افزایش شتاب تولید نشاندهنده اهمیت روزافزون صنعت دفاعی در معادله قدرت نظامی است.
قدرت نظامی بدون پشتوانه صنعتی پایدار نمیماند
تجربه جنگهای اخیر یک واقعیت مهم را برجسته کرده است: قدرت موشکی، پهپادی و پدافندی زمانی میتواند به یک مزیت راهبردی تبدیل شود که پشتوانه صنعتی و فناورانه برای حفظ آن وجود داشته باشد.
شبکه ۹۳۰۰ شرکتی، افزایش بیش از ۲۰۰ درصدی بودجه نظامی، دو برابر شدن تولید تجهیزات در یک سال و افزایش بیش از سه برابری سرعت تولید برخی اقلام راهبردی در جنگ، در کنار یکدیگر تصویری از زنجیرهای ارائه میکنند که از دانشگاه و شرکت دانشبنیان آغاز میشود و در نهایت محصول آن در میدان نظامی ظاهر میشود.
جمعبندی؛ جنگ، آزمون ظرفیت تولید دفاعی ایران بود
نمایشگاه دستاوردهای دفاعی بهمن ۱۴۰۳ بخشی از توان فناورانه ایران را به نمایش گذاشت، اما جنگهای بعدی آزمون متفاوتی را پیش روی این توان قرار دادند؛ آزمون استمرار، بازتولید و پشتیبانی.
از این منظر، آنچه در میدان بهعنوان قدرت موشکی، پهپادی و پدافندی ایران دیده شد، صرفاً حاصل موجودی تسلیحات پیش از جنگ نیست. بخش مهمی از این قدرت به توان صنعتی برای تولید، جایگزینی و حفظ چرخه تأمین بازمیگردد.
اگر شبکه ۹۳۰۰ شرکتی و ظرفیتهای دانشگاهی، دانشبنیان و صنعتی کشور بتوانند با همین روند توسعه پیدا کنند، معادله قدرت دفاعی ایران بیش از گذشته از «تعداد تسلیحات موجود» به سمت توان تولید مستمر و بازسازی ظرفیت رزمی حرکت خواهد کرد؛ مؤلفهای که در هر جنگ طولانی، میتواند به اندازه قدرت آتش اولیه تعیینکننده باشد.
