بورس کالای ایران اعلام کرده است نماد گواهی سپرده کالایی پسته با عنوان «PistaCL» از روز سهشنبه سوم شهریور ۱۴۰۵ گشایش مییابد. دارایی پایه این نماد، یک کیلوگرم پسته فندقی دهانبست با مشخصات کیفی تعیینشده است و معاملات آن در قالب گواهی سپرده کالایی انجام خواهد شد.
در این شیوه، مالک پسته محصول خود را به انبار پذیرنده مورد تأیید بورس کالا تحویل میدهد. پس از نمونهبرداری و تأیید مشخصات کمی و کیفی، گواهی الکترونیکی معادل محصول پذیرفتهشده برای مالک صادر میشود. این گواهی قابلیت خریدوفروش دارد و دارنده آن میتواند با رعایت ضوابط تعیینشده، محصول را از انبار تحویل بگیرد.
انبار شرکت بینالمللی گروه مانی آسیا در شهرستان بناب استان آذربایجان شرقی برای انجام این معاملات پذیرش شده است. ظرفیت اولیه این انبار ۱۰۰ تن اعلام شده و پستههای فندقی، اکبری، احمدآقایی، کلهقوچی و بادامی، در صورت انطباق با مشخصات و درجهبندی تعیینشده، امکان پذیرش خواهند داشت. حداقل میزان تحویل محصول به انبار و ترخیص فیزیکی آن نیز دو تن تعیین شده است.
هدف اصلی بورس کالا از راهاندازی این معاملات، ایجاد بستری برای کشف قیمت بر اساس عرضه و تقاضا، ثبت شفاف معاملات، استانداردسازی محصول، کاهش ریسک تسویه و فراهم کردن امکان تأمین مالی برای تولیدکنندگان است.
در معاملات گواهی سپرده، تولیدکننده میتواند بهجای فروش فوری محصول، پسته خود را در انبار مورد تأیید نگهداری و گواهی مالکیت آن را معامله کند. با این حال، میزان اثرگذاری این سازوکار بر تجارت پسته به حجم عرضه، استقبال تولیدکنندگان و خریداران، اعتبار انبارها و تداوم معاملات بستگی دارد.
عرضه پسته در بورس کالا موضوع تازهای نیست. نخستین معاملات فیزیکی این محصول در اسفندماه ۱۳۹۵ آغاز شد و معاملات گواهی سپرده پسته نیز از مهرماه ۱۳۹۶ شکل گرفت. قراردادهای آتی پسته در مهرماه ۱۳۹۸ راهاندازی شد و در سالهای بعد نیز انبارهایی برای معاملات پسته فندقی و بادامی پذیرش شدند.
آخرین معاملات دوره قبلی گواهی سپرده پسته در مهرماه ۱۴۰۳ انجام شد؛ بنابراین آغاز معاملات از سوم شهریور ۱۴۰۵، بازگشت این محصول به بازار گواهی سپرده پس از یک وقفه است و به معنای نخستین ورود پسته به بورس کالا نیست.
محمودرضا مهدوی اناری، فعال صنعت پسته، عضو کمیته باغبانی و عضو هیئت امنای انجمن پسته ایران، درباره این طرح اظهار کرد: طی چند سال گذشته بارها برای عرضه و توسعه معاملات پسته در بورس کالا تلاش شده است، اما باغداران به دلایل مختلف از این شیوه استقبال نکردهاند.
وی با بیان اینکه بورس کالا بیشتر محلی برای معامله کامودیتیها و کالاهایی با بازار عمومی است، پسته را محصولی لوکس دانست و گفت: این محصول برخلاف کالاهای دارای مصرف عمومی، قابلیت شکلگیری معاملات گسترده و مستمر در این بازار را ندارد.
مهدوی اناری، تجربه ناموفق برخی انبارهای پذیرنده را یکی دیگر از دلایل به نتیجه نرسیدن تلاشهای گذشته عنوان کرد و افزود: در یکی از دورههایی که برای اجرای این طرح اقدام شد، تخلفاتی در انبارهای پذیرنده رخ داد و همین مسئله باعث شد طرح در مراحل ابتدایی متوقف شود.
وی با اشاره به تجربه راهاندازی معاملات آتی پسته گفت: در آن مقطع، برخی افراد بدون شناخت کافی از ماهیت این معاملات و صرفاً تحت تأثیر نام بورس وارد بازار شدند. بخشی از این افراد تصور میکردند پسته در بورس با قیمتی واحد و مشخص معامله میشود، در حالی که با پیچیدگیهای این بازار آشنا نبودند و در نهایت متضرر شدند.
این فعال صنعت پسته ادامه داد: پسته برای بسیاری از باغداران حکم یک دارایی و پشتوانه مالی را دارد. کشاورز از محصول خود بهدقت محافظت میکند و هر زمان با هزینهای مواجه شود، مقدار محدودی از آن، برای مثال نیمگونی یا ۲۰ کیلوگرم، میفروشد. بنابراین نمیتوان الگوی تحویل عمده کالاهایی مانند آهن به بورس را بدون توجه به ویژگیهای بازار پسته درباره این محصول نیز اجرا کرد.
عضو هیئت امنای انجمن پسته ایران، بازار پسته را یکی از معدود بخشهای همچنان خصوصی اقتصاد کشور دانست و گفت: دولت طی سالهای گذشته تلاش کرده است نقش و اختیار بیشتری در این بازار به دست آورد؛ موضوعی که میتواند به زیان کشاورزان و دستوریشدن معاملات منجر شود.
مهدوی اناری افزود: با توجه به ارزآوری پسته، دولت همواره به این بازار توجه داشته است، اما باغداران و تجار تمایلی به دولتیشدن اقتصاد پسته و قیمتگذاری دستوری این محصول ندارند.
وی درباره تحویل محصول به انبارهای پذیرنده بورس نیز اظهار کرد: این سازوکار میتواند زمینه قیمتسازی یا تعویض کالا را فراهم کند. حتی پسته فندقی خندان در اندازه ۳۰ تا ۳۲، بسته به اندازه و وزن دانه، نسبت پوست به مغز، درصد مغز، رنگ پوست استخوانی، درصد دانههای غیرمتعارف، شکل خندانی، رنگ پوست نازک روی مغز و میزان سبز بودن مغز دوپوستشده، نمونهها و قیمتهای متفاوتی دارد.
او ادامه داد: اختلاف قیمت برخی از این نمونهها ممکن است به ۴۰ درصد برسد. از این رو، این پرسش مطرح است که چگونه میتوان نمونههایی با چنین تفاوتهایی را در یک محل تجمیع کرد و صرفاً یک کد تحویل در اختیار مالک محصول قرار داد؟
این فعال صنعت پسته، کاهش تولید امسال را نیز از دیگر چالشهای شیوه جدید معاملات دانست و گفت: در سالی که پسته بهشدت کمیاب شده و تولید آن کاهش قابلتوجهی داشته است، این مدل تجاری با چالشهای متعددی روبهرو خواهد بود.
مهدوی اناری توضیح داد: میزان تولید پسته ارتباط مستقیمی با بارندگی ندارد و بیش از آن تحت تأثیر شرایط اقلیمی، گرما و سرما و تشکیل جوانههای زایشی قرار میگیرد. جوانههایی که باید در بهار سال ۱۴۰۴ برای تولید محصول امسال تشکیل میشدند، در بخش قابلتوجهی از باغها شکل نگرفتند و در نتیجه، بیشتر باغها امسال صرفاً فضای سبز محسوب میشوند و محصولی تولید نکردهاند.
بر اساس پیشبینی انجمن پسته ایران، تولید پسته خشک کشور در سال ۱۴۰۵ حدود ۱۱۸ هزار تن برآورد شده است؛ رقمی که در مقایسه با تخمین ۲۲۵ هزار تنی سال گذشته، کاهش حدود ۴۸ درصدی را نشان میدهد.
