تازهترین آمارهای پرداخت یارانه نقدی نشان میدهد دولت در کنار ادامه واریز یارانه به دهکهای چهارم تا نهم، فرآیند بازبینی دهکبندی خانوارها و شناسایی دقیقتر مشمولان را با جدیت بیشتری در دستور کار قرار داده است؛ موضوعی که میتواند وضعیت دریافت یارانه برخی خانوارها را تغییر دهد.
یارانه نقدی همچنان یکی از مهمترین ابزارهای حمایتی دولت برای جبران بخشی از فشارهای معیشتی خانوارها به شمار میرود، اما با افزایش تورم و رشد هزینههای زندگی، میزان این حمایت دیگر برای بسیاری از خانوارها پاسخگوی نیازهای اقتصادی نیست. در چنین شرایطی، دقت در شناسایی مشمولان و بازتنظیم دهکهای درآمدی به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری حمایتی تبدیل شده است.
بررسی آمارهای مربوط به پرداخت یارانه تیرماه ۱۴۰۵ نشان میدهد بار مالی دولت برای واریز یارانه دهکهای چهارم تا نهم به ۱۳۵ هزار و ۴۹۴ میلیارد ریال رسیده است. این رقم در مقایسه با خردادماه که ۱۳۵ هزار و ۴۹۰ میلیارد ریال بوده، تنها حدود ۴ میلیارد ریال افزایش داشته و از ثبات نسبی منابع اختصاصیافته به این بخش حکایت میکند.
همچنین پرداخت یارانه همچنان از طریق ۲۸ بانک عامل انجام میشود و استحقاق خانوارها برای دریافت این کمک ماهانه، بر اساس دادههای اقتصادی بهروز میشود. به همین دلیل ممکن است برخی خانوارها در هر دوره پرداخت، به دلیل تغییر در اطلاعات اقتصادی، جابهجایی دهک یا تغییر در ترکیب اعضای خانوار، با کاهش یا افزایش مبلغ دریافتی و حتی قطع یارانه روبهرو شوند.
یکی از نکات مهم در گزارش جدید، تغییر در ساختار خانوارهای مشمول یارانه در دهکهای چهارم تا نهم است. بر این اساس، تعداد سرپرستان خانوار از ۱۵ میلیون و ۶۳۹ هزار و ۱۳۲ نفر در خردادماه به ۱۵ میلیون و ۶۵۵ هزار و ۸۵۹ نفر در تیرماه رسیده که رشد ۱۶ هزار و ۷۲۷ نفری را نشان میدهد. این در حالی است که تعداد کل افراد تحت پوشش تنها ۳۸۳ نفر افزایش یافته و از ۴۵ میلیون و ۱۷۵ هزار و ۶۱ نفر به ۴۵ میلیون و ۱۷۵ هزار و ۴۴۴ نفر رسیده است.
این فاصله معنادار میان رشد تعداد سرپرستان و رشد محدود تعداد کل افراد، نشان میدهد بخش مهمی از تغییرات ناشی از تفکیک خانوارها، ازدواج، استقلال فرزندان، تشکیل خانوارهای جدید و ثبت اطلاعات تازه در پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان بوده است. این روند از بهروزرسانی مستمر اطلاعات و افزایش دقت در نظام دهکبندی حکایت دارد.
در همین حال، دهکبندی خانوارها بهطور مستمر و بر پایه آزمون وسع بازنگری میشود. هر تغییری که از افزایش توان اقتصادی خانوار حکایت داشته باشد، میتواند جایگاه آن را در دهکهای درآمدی تغییر دهد. افزایش درآمد ناشی از استخدام، رشد حقوق، راهاندازی کسبوکار جدید یا دریافت درآمدهای مستمر، از جمله عواملی است که در این ارزیابی اثرگذار است.
داراییهای ثبتشده نیز نقش مهمی در تعیین دهک دارند. خرید خودرو یا ملک، افزایش داراییهای سرمایهای و حتی ثبتنشدن انتقال مالکیت خودرویی که پیشتر فروخته شده، ممکن است باعث شود وضعیت مالی خانوار بالاتر از سطح واقعی آن محاسبه شود. از سوی دیگر، گردش حساب و تراکنشهای بانکی نیز از شاخصهای مهم آزمون وسع محسوب میشود و انجام تراکنشهای مالی دیگران از حساب سرپرست خانوار یا گردش مالی غیرمتعارف میتواند در ارزیابی اقتصادی خانوار اثر بگذارد.
تغییر در ترکیب خانوار نیز از دیگر عوامل مهم در جابهجایی دهک است. ازدواج، طلاق، تولد فرزند، فوت یکی از اعضا یا جدا شدن فرزندان از خانوار والدین، همگی میتواند بر دهک اقتصادی خانوار اثرگذار باشد. همچنین اصلاح اطلاعات نادرست مربوط به درآمد، خودرو یا سایر داراییها ممکن است پس از بررسی، به افزایش یا کاهش دهک منجر شود.
در حال حاضر دهک دهم همچنان از فهرست دریافتکنندگان یارانه نقدی خارج است و خانوارهای دهکهای هشتم و نهم نیز بیش از سایر گروهها در معرض بازبینی قرار دارند؛ هرچند قرار گرفتن در این دهکها بهتنهایی به معنای حذف قطعی یارانه نیست و تصمیم نهایی بر اساس نتیجه آزمون وسع گرفته میشود.
آمارهای تیرماه همچنین نشان میدهد یکی از راهکارهای مهم برای جلوگیری از حذف یارانه، بهروزرسانی دقیق اطلاعات خانوار و تفکیک اعضای مستقل است. جدا شدن فرزندان متأهل یا افراد مجرد شاغل از خانوار اصلی و تشکیل پرونده مستقل میتواند از تجمیع درآمدها و داراییها جلوگیری کند و در بسیاری موارد مانع از افزایش دهک کل خانواده شود.
در کنار این موضوع، اصلاح اطلاعات مربوط به داراییها نیز اهمیت زیادی دارد. اگر خودرویی یا ملکی فروخته شده اما همچنان به نام سرپرست خانوار ثبت باشد، ارزش دارایی خانوار بیش از میزان واقعی محاسبه خواهد شد. همچنین توصیه میشود سرپرستان خانوار از انجام تراکنشهای مالی دیگران با حساب شخصی خود پرهیز کنند، زیرا این موضوع میتواند در نتیجه آزمون وسع اثر منفی بگذارد.
برای خانوارهایی که یارانه آنها قطع شده یا نسبت به دهکبندی خود اعتراض دارند، امکان ثبت درخواست بازبینی از طریق سامانه حمایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی فراهم است. متقاضیان میتوانند با وارد کردن کد ملی، شماره تلفن همراه و اطلاعات هویتی، علت قطع یارانه را مشاهده و اعتراض خود را ثبت کنند.
پس از ثبت اعتراض، اطلاعات خانوار دوباره از سوی مراجع ذیربط بررسی میشود و در صورت احراز خطا، دهک جدید اعلام خواهد شد. همچنین اگر حدود ۱۰ روز پس از ثبت درخواست پاسخی دریافت نشود، متقاضیان میتوانند دوباره موضوع را پیگیری و درخواست بررسی مجدد ثبت کنند.
در مجموع، همزمان با سختگیرانهتر شدن فرآیند شناسایی مشمولان، آگاهی از معیارهای دهکبندی و اصلاح بهموقع اطلاعات اقتصادی خانوارها، بیش از گذشته برای حفظ یارانه نقدی اهمیت پیدا کرده است.
