انتشار گزارشی در روزنامه تایمز درباره توزیع قرص‌های ید در مناطق نزدیک به تأسیسات هسته‌ای ایران، موجی از توجه و پرسش را در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی به دنبال داشت. در واکنش به این گزارش، مدیر روابط عمومی وزارت بهداشت اعلام کرد هیچ‌یک از مقام‌های این وزارتخانه با روزنامه تایمز مصاحبه نکرده‌اند و ادعای مطرح‌شده را تکذیب کرد.
با وجود این تکذیب، موضوع قرص ید و کاربرد آن در شرایط اضطراری به یکی از موضوعات مورد توجه کاربران تبدیل شد. واکنشی که نشان می‌دهد انتشار اخبار مرتبط با تهدیدهای هسته‌ای، حتی پیش از روشن شدن صحت و جزئیات آنها، می‌تواند بر احساس امنیت روانی جامعه تأثیر بگذارد.
اما مسئله فقط یک خبر یا یک دارو نیست. در چنین شرایطی، بخشی از جامعه با پرسش‌هایی درباره احتمال وقوع خطر، میزان آمادگی نهادهای مسئول و راه‌های محافظت از خود و خانواده روبه‌رو می‌شود. همین ابهام می‌تواند زمینه شکل‌گیری اضطراب جمعی و گسترش رفتارهای هیجانی را فراهم کند.
چرا اخبار مربوط به تشعشعات هسته‌ای این‌قدر ترسناک هستند؟
یکی از دلایل واکنش شدید روانی به اخبار هسته‌ای، نامرئی بودن تهدید است. برخلاف بسیاری از خطرهای روزمره که می‌توان نشانه‌های آنها را با حواس معمول تشخیص داد، تشعشعات رادیواکتیو به‌سادگی قابل مشاهده یا احساس کردن نیستند.
همین ویژگی باعث می‌شود افراد نتوانند به‌طور مستقیم میزان خطر را ارزیابی کنند و برای کسب اطمینان، به دنبال اطلاعات بیشتر، اظهارنظر متخصصان و واکنش دیگران بروند.
از منظر روان‌شناسی، نظریه مدیریت وحشت که با پژوهش‌های گرینبرگ، پیزینسکی و سولومون شناخته می‌شود، به نقش آگاهی انسان از مرگ و آسیب‌پذیری در شکل‌گیری واکنش‌های روانی می‌پردازد. بر اساس این رویکرد، مواجهه با تهدیدهایی که امکان کنترل یا ارزیابی مستقیم آنها وجود ندارد، می‌تواند احساس ناامنی را تشدید کند.
در چنین وضعیتی، جست‌وجوی مداوم اخبار، پرس‌وجو از اطرافیان و حتی خرید دارو ممکن است به راهی برای بازگرداندن احساس کنترل تبدیل شود؛ اما هر اقدامی که در کوتاه‌مدت اضطراب را کاهش می‌دهد، لزوماً تصمیمی درست یا ایمن نیست.
چگونه یک خبر تأییدنشده به اضطراب جمعی تبدیل می‌شود؟
در نظریه انتشار شایعه آلپورت و پستمن، اهمیت یک موضوع و میزان ابهام درباره آن، دو عامل مؤثر در گسترش شایعات معرفی می‌شوند. هرچه موضوعی برای مردم مهم‌تر باشد و اطلاعات معتبر کمتری درباره آن وجود داشته باشد، احتمال انتشار روایت‌های تأییدنشده افزایش پیدا می‌کند.
موضوع قرص ید نیز از ترکیب چند عامل حساسیت‌زا برخوردار است: نگرانی درباره خطرهای هسته‌ای، آگاهی محدود عمومی از عملکرد این دارو و این تصور که تهیه آن می‌تواند راهی برای محافظت از خانواده در برابر تشعشعات باشد.
در شبکه‌های اجتماعی، یک ادعا ممکن است بارها بازنشر شود و در هر مرحله، جزئیاتی به آن اضافه شود. تکرار یک خبر نیز گاهی این تصور را ایجاد می‌کند که حتماً واقعیتی پشت آن وجود دارد؛ درحالی‌که تعداد بازنشرها به‌معنای تأیید صحت یک ادعا نیست.
به همین دلیل، در شرایط بحرانی، مرز میان اطلاع‌رسانی، هشدار و شایعه ممکن است برای مخاطبان کمرنگ شود.
قرص ید چیست و آیا از بدن در برابر تشعشعات محافظت می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین دلایل نگرانی عمومی، ناآگاهی درباره کاربرد واقعی قرص ید است. یدید پتاسیم یا KI دارویی است که در شرایط مشخص می‌تواند از جذب ید رادیواکتیو توسط غده تیروئید جلوگیری کند یا میزان آن را کاهش دهد.
با این حال، این دارو پادزهر عمومی تشعشعات نیست و نمی‌تواند بدن را در برابر تمام انواع مواد رادیواکتیو یا پرتوهای خارجی محافظت کند.
سازمان جهانی بهداشت و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا تأکید دارند که مصرف یدید پتاسیم باید بر اساس ارزیابی خطر و دستور مقام‌های بهداشتی و مسئولان مدیریت شرایط اضطراری انجام شود.
مصرف خودسرانه این دارو، انتخاب دوز نامناسب یا استفاده از مکمل‌های ید و نمک یددار به‌جای داروی مخصوص، نه‌تنها راهکار مطمئنی برای مقابله با خطرات احتمالی نیست، بلکه می‌تواند عوارض و مشکلات پزشکی ایجاد کند.
بنابراین، صرف انتشار یک خبر درباره تشعشعات یا تأسیسات هسته‌ای، دلیلی برای تهیه یا مصرف قرص ید محسوب نمی‌شود.
نقش اطلاع‌رسانی مسئولان در کاهش اضطراب عمومی چیست؟
در شرایط حساس، تکذیب یک خبر به‌تنهایی برای مدیریت نگرانی عمومی کافی نیست. مردم علاوه بر اطلاع از نادرست بودن یک ادعا، به توضیحات روشن و قابل فهم درباره ماهیت خطر و اقدامات ضروری نیاز دارند.
وقتی اطلاعات رسمی دیرهنگام، مبهم یا ناقص منتشر می‌شود، فضای بیشتری برای شکل‌گیری شایعات به وجود می‌آید. در مقابل، اطلاع‌رسانی سریع، مستند و مستمر می‌تواند به کاهش ابهام و بازگشت احساس امنیت کمک کند.
در موضوعاتی مانند تشعشعات هسته‌ای، نهادهای مسئول باید به پرسش‌های مشخصی پاسخ دهند: قرص ید چه کاربردی دارد؟ در چه شرایطی باید مصرف شود؟ چه خطرهایی را پوشش نمی‌دهد؟ و در صورت وقوع وضعیت اضطراری، مردم باید از کدام مراجع دستورالعمل دریافت کنند؟
ارائه چنین اطلاعاتی در کنار تکذیب ادعاهای نادرست، به مردم کمک می‌کند به‌جای تصمیم‌گیری بر اساس ترس، بر مبنای اطلاعات علمی و معتبر عمل کنند.
در مواجهه با اخبار هسته‌ای چگونه از اضطراب خود و خانواده کم کنیم؟
در زمان انتشار اخبار نگران‌کننده، نحوه مواجهه افراد با اطلاعات می‌تواند نقش مهمی در کنترل اضطراب داشته باشد. برای جلوگیری از تصمیم‌های هیجانی، رعایت چند نکته ضروری است:
-
منبع خبر را بررسی کنید: پیش از بازنشر مطالب مربوط به تشعشعات یا خطرهای هسته‌ای، صحت خبر و منبع انتشار آن را بررسی کنید.
-
از مصرف خودسرانه دارو بپرهیزید: قرص ید و مکمل‌های حاوی ید نباید بدون دستور پزشکی یا اعلام مراجع بهداشتی مصرف شوند.
-
پیگیری مداوم اخبار را محدود کنید: دنبال کردن پیوسته اخبار نگران‌کننده و مطالب تأییدنشده می‌تواند اضطراب را تشدید کند.
-
به دستورالعمل‌های رسمی توجه کنید: در شرایط اضطراری، اطلاعیه‌های نهادهای بهداشتی و مسئولان مدیریت بحران باید مبنای تصمیم‌گیری قرار بگیرند.
-
با کودکان متناسب با سنشان صحبت کنید: انتقال ترس و نگرانی بزرگسالان به کودکان یا ارائه جزئیات هراس‌آور می‌تواند احساس ناامنی آنها را افزایش دهد.
ترس از تشعشعات؛ وقتی احساس آمادگی با واقعیت تفاوت دارد
ماجرای انتشار خبر توزیع قرص ید نشان می‌دهد که در شرایط ابهام و نگرانی، حتی یک ادعای تأییدنشده می‌تواند به موضوعی فراگیر تبدیل شود و رفتارهای عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، خرید یک دارو یا دنبال کردن بی‌وقفه اخبار ممکن است برای مدتی احساس آمادگی و کنترل ایجاد کند؛ اما آمادگی واقعی به معنای شناخت خطر، دسترسی به اطلاعات معتبر و آگاهی از اقدامات درست در زمان ضرورت است.
در نهایت، مقابله با اضطراب جمعی فقط به رفتار مردم محدود نمی‌شود. اطلاع‌رسانی شفاف و مسئولانه نهادهای رسمی، ارتقای سواد رسانه‌ای و دسترسی به توضیحات علمی و قابل فهم، سه عامل مهم برای جلوگیری از تبدیل یک خبر تأییدنشده به موجی از نگرانی عمومی هستند.