سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز دوشنبه ۴ آبان‌ماه، در پیامی به مناسبت هفته پدافند غیرعامل، بر ضرورت استمرار اقدامات این حوزه تأکید کرد و با اشاره به نقش پدافند غیرعامل در مواجهه با دو جنگ اخیر، آن را یکی از مؤلفه‌های پایداری کشور دانست.
عراقچی در این پیام با نقل سخنی از رهبر شهید انقلاب درباره ضرورت توقف‌ناپذیر بودن پدافند غیرعامل، بر این نکته تأکید کرد که آمادگی دفاعی کشور نباید به شرایط مقطعی محدود شود. از این منظر، پدافند غیرعامل صرفاً مجموعه‌ای از اقدامات فنی و حفاظتی نیست، بلکه بخشی از رویکرد مستمر برای کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر تهدیدهای نظامی و غیرنظامی به شمار می‌رود.
اهمیت این رویکرد زمانی بیشتر می‌شود که تهدیدها تنها به میدان نبرد محدود نباشند و زیرساخت‌ها، خدمات عمومی و روند عادی زندگی مردم را نیز تحت تأثیر قرار دهند. در چنین شرایطی، میزان آمادگی دستگاه‌های اجرایی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف می‌تواند در حفظ کارکردهای اساسی کشور نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
مقاومت نتیجه هماهنگی بخش‌های مختلف کشور بود
وزیر امور خارجه در بخش دیگری از پیام خود، پایداری ایران در برابر دو تهاجم اخیر را حاصل همبستگی ملی، بسیج ظرفیت‌های نظامی و غیرنظامی و حضور مردم در میدان‌های مقاومت توصیف کرد.
این تأکید، بُعدی فراتر از توان نظامی صرف دارد. تجربه مواجهه با بحران‌های امنیتی نشان می‌دهد که تاب‌آوری ملی به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است؛ از آمادگی نیروهای مسلح و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی گرفته تا استمرار خدمات عمومی، مدیریت بحران و حفظ انسجام اجتماعی.
از همین منظر، پدافند غیرعامل زمانی می‌تواند به اهداف خود نزدیک شود که میان دستگاه‌های مسئول، بخش‌های خدماتی و اقتصادی و نهادهای مرتبط با امنیت کشور هماهنگی عملیاتی وجود داشته باشد. البته میزان تحقق این اهداف را باید با شاخص‌های مشخصی مانند تداوم خدمات حیاتی، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و آمادگی دستگاه‌ها در شرایط اضطراری ارزیابی کرد.
دیپلماسی؛ مکمل ظرفیت دفاعی کشور
یکی از محورهای مهم پیام عراقچی، تأکید بر نقش وزارت امور خارجه در دفاع سیاسی و حقوقی از ایران بود. او اعلام کرد این وزارتخانه با استفاده از تمام ظرفیت‌های دیپلماسی و سیاست خارجی، در مسیر صیانت از استقلال کشور و تأمین منافع ملی تلاش خواهد کرد.
این موضع نشان می‌دهد که در نگاه دستگاه دیپلماسی، مواجهه با تهدیدهای خارجی تنها به اقدامات نظامی محدود نیست. پیگیری حقوقی در مجامع بین‌المللی، تبیین مواضع رسمی ایران، رایزنی با دولت‌ها و استفاده از ظرفیت‌های سیاسی و منطقه‌ای نیز می‌تواند بخشی از روند دفاع از منافع ملی باشد.
با این حال، اثرگذاری دیپلماسی به میزان هماهنگی میان مواضع سیاسی، تحولات میدانی و پیگیری مستمر حقوقی وابسته است. تبدیل مواضع رسمی به دستاوردهای عملی، نیازمند مستندسازی دقیق، ارتباط مؤثر با طرف‌های بین‌المللی و پیگیری پرونده‌ها در مجاری مناسب است.
در چنین چارچوبی، دیپلماسی و پدافند غیرعامل دو حوزه جدا از یکدیگر نیستند؛ هرچند وظایف متفاوتی دارند، هر دو می‌توانند در کاهش آسیب‌پذیری کشور و مدیریت پیامدهای تهدیدهای خارجی نقش ایفا کنند.
«پدافند مردم‌محور، ایران پایدار»؛ تأکید بر نقش جامعه
عراقچی با اشاره به شعار هفته پدافند غیرعامل در سال ۱۴۰۵، یعنی «پدافند مردم‌محور، ایران پایدار»، بر جایگاه مردم در دفاع از کشور تأکید کرد.
مردم‌محور بودن پدافند غیرعامل، در عمل به معنای افزایش آگاهی عمومی، آموزش رفتارهای ایمن در شرایط اضطراری، آمادگی خانواده‌ها و تقویت ارتباط میان مردم و نهادهای مسئول است. اطلاع‌رسانی دقیق و به‌موقع نیز در این زمینه اهمیت دارد؛ زیرا در شرایط بحران، انتشار اطلاعات نادرست یا نبود دستورالعمل‌های روشن می‌تواند مدیریت وضعیت را دشوارتر کند.
در عین حال، مشارکت عمومی زمانی مؤثر خواهد بود که مسئولیت دستگاه‌ها به‌روشنی تعریف شده، زیرساخت‌های ضروری از آمادگی کافی برخوردار باشند و مردم بتوانند به اطلاعات معتبر و خدمات پایه دسترسی داشته باشند. بنابراین، شعار پدافند مردم‌محور باید در کنار اقدامات اجرایی، آموزش مستمر و ارزیابی میزان آمادگی کشور دنبال شود.
آزمون اصلی؛ تبدیل تأکیدات به آمادگی پایدار
پیام وزیر امور خارجه در هفته پدافند غیرعامل، بر سه محور اصلی تأکید دارد: استمرار آمادگی، هماهنگی ظرفیت‌های نظامی و غیرنظامی و استفاده از ابزارهای دیپلماتیک برای دفاع از منافع ملی.
با این حال، سنجش میزان موفقیت این رویکرد به اقدامات عملی وابسته است؛ از جمله حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، تداوم خدمات ضروری در شرایط بحرانی، افزایش آمادگی دستگاه‌های مسئول و پیگیری مؤثر حقوق و منافع ایران در عرصه بین‌المللی.
در نهایت، پدافند غیرعامل زمانی به یک مؤلفه پایدار در امنیت ملی تبدیل می‌شود که از سطح مناسبت‌ها و تأکیدات رسمی فراتر برود و در برنامه‌ریزی روزمره دستگاه‌ها، آموزش عمومی و سازوکارهای مدیریت بحران جایگاهی مستمر داشته باشد. در کنار آن، دیپلماسی نیز می‌تواند با پیگیری سیاسی و حقوقی، زمینه دفاع از منافع ملی و کاهش هزینه‌های ناشی از تنش‌های خارجی را تقویت کند.
