بررسی روند صادرات نفت ایران در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که با وجود تشدید تنشهای منطقهای و حملات نظامی، جریان صادرات نفت کشور در مقاطعی با افت شدید مواجه نشد. خبرگزاری رویترز در ۲۹ خرداد ۱۴۰۴، با استناد به دادههای شرکتهای ردیابی نفتکشها، صادرات نفت ایران را در آن مقطع حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز برآورد کرده بود.
ایران در آن دوره برای جلوگیری از اختلال در صادرات، مجموعهای از اقدامات عملیاتی را در دستور کار قرار داد. کاهش تعداد نفتکشهای حاضر در پایانه خارک، تغییر زمانبندی بارگیری محمولهها و انتقال بخشی از ذخایر نفتی به مناطق نزدیکتر به بازار چین، از جمله اقداماتی بود که برای استمرار جریان صادرات انجام شد.
این روند نشان میداد که حتی در شرایط جنگی نیز شبکه صادرات نفت ایران توانسته بود تا حد زیادی خود را با شرایط جدید تطبیق دهد. با این حال، این وضعیت در ماههای بعد پایدار نماند و فشار تحریمهای آمریکا، محدودیتهای حملونقل دریایی و کاهش خرید نفت ایران از سوی چین، زمینهساز کاهش تدریجی صادرات شد.
اعتراف پزشکیان درباره صادرات نفت ایران در دوران محاصره دریایی
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، سه روز پس از امضای تفاهمنامه ۶۰ روزه ایران و آمریکا، در مراسم سالگرد شهادت چمران درباره شرایط صادرات نفت کشور گفت: «۴۰-۵۰ روز بود یک بشکه نفت از این خلیج فارس نتوانستیم صادر کنیم.»
این اظهارات به دورهای اشاره داشت که ایران با محدودیتهای شدید در مسیرهای دریایی و صادراتی مواجه بود. اگرچه سخنان رئیسجمهور تصویری از شدت اختلال در صادرات نفت ارائه میکند، اما مقایسه دادههای منتشرشده از سوی منابع مختلف نشان میدهد که روند صادرات نفت ایران در این دوره، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل سیاسی، امنیتی و اقتصادی قرار داشته است.
در واقع، مسئله اصلی تنها تحریم نفتی نبود؛ بلکه ترکیبی از فشارهای خارجی، محدودیتهای کشتیرانی، ریسکهای امنیتی در مسیرهای انتقال نفت و دشواری دسترسی به بازارهای سنتی، صادرات نفت ایران را با چالشی کمسابقه مواجه کرد.
سقوط صادرات نفت ایران به پایینترین سطح ۶ سال اخیر
یک سال پس از گزارشهای مربوط به حفظ نسبی صادرات نفت ایران، شرایط به شکل محسوسی تغییر کرد. رویترز در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ گزارش داد که صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران در اردیبهشتماه به حدود ۲۰۹ هزار بشکه در روز کاهش یافته است.
این رقم، در صورت صحت برآوردهای منتشرشده، پایینترین سطح صادرات نفت ایران در حدود شش سال گذشته محسوب میشود و نشاندهنده عمق اختلال ایجادشده در مسیر صادرات نفت کشور است.
کاهش صادرات در این مقطع را میتوان حاصل همزمانی چند عامل دانست؛ تشدید تحریمهای نفتی آمریکا، افزایش فشار بر شبکه حملونقل دریایی، دشوارتر شدن انتقال محمولهها و محدود شدن ظرفیت خرید برخی مشتریان. در چنین شرایطی، حتی در صورت وجود تقاضا برای نفت ایران، انتقال فیزیکی محمولهها و انجام معاملات نیز به یک چالش جدی تبدیل میشود.
پایان موقت محاصره دریایی و بازگشت نسبی صادرات نفت ایران
پس از امضای تفاهمنامه ۶۰ روزه در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵، آمریکا پایان محاصره دریایی ایران را اعلام کرد و برخی محدودیتها و تحریمهای مرتبط با خرید نفت ایران نیز به حالت تعلیق درآمد.
این تحول، فرصت محدودی برای بازگشت جریان صادرات نفت ایران ایجاد کرد. با این حال، تداوم این وضعیت به شرایط سیاسی و امنیتی وابسته بود و با افزایش دوباره تنشها میان ایران و آمریکا، فشارهای تحریمی نیز بار دیگر شدت گرفت.
در همین چارچوب، رویترز در ۲۳ تیر ۱۴۰۵، به نقل از محسن پاکنژاد، وزیر نفت، گزارش داد که با وجود لغو معافیت ۶۰ روزه آمریکا، صادرات نفت ایران بدون وقفه ادامه دارد و وزارت نفت سازوکارهای لازم برای مقابله با تحریمها را در اختیار دارد.
این اظهارات از نگاه سیاستگذاری نفتی، حاوی یک پیام مهم است؛ ایران تلاش دارد حتی در شرایط بازگشت فشارهای تحریمی، صادرات نفت را بهطور کامل متوقف نکند و با استفاده از مسیرهای جایگزین و سازوکارهای دور زدن تحریمها، جریان درآمدهای نفتی را حفظ کند.
افزایش ۱۶ درصدی صادرات نفت ایران؛ بهبود موقت زیر سایه جنگ
در ۲۸ تیر ۱۴۰۵، رویترز با استناد به دادههای شرکت کپلر گزارش داد که صادرات نفت و میعانات گازی ایران در نیمه نخست تیرماه نسبت به میانگین روزانه خردادماه حدود ۱۶ درصد افزایش یافته است.
بر اساس این گزارش، میزان صادرات نفت ایران در هفتههای اخیر به محدوده ۷۰۰ تا ۷۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است. این افزایش را میتوان نشانهای از بازگشت نسبی ظرفیت صادراتی ایران پس از سقوط شدید اردیبهشتماه دانست.
با این حال، این بهبود همچنان شکننده به نظر میرسد. رویترز همزمان هشدار داده است که با آغاز درگیریها، سرعت ارسال محمولههای نفتی ایران بار دیگر کاهش یافته است. به این ترتیب، هرگونه تشدید تنش نظامی یا افزایش محدودیتهای دریایی میتواند بار دیگر صادرات نفت ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
چین؛ حلقه تعیینکننده در آینده صادرات نفت ایران
در میان تمام عوامل اثرگذار بر صادرات نفت ایران، نقش چین اهمیت ویژهای دارد. چین یکی از مهمترین مقاصد نفت ایران به شمار میرود و هرگونه تغییر در میزان خرید پالایشگاههای چینی میتواند مستقیماً بر حجم صادرات نفت کشور اثر بگذارد.
در ۳۰ تیر ۱۴۰۵، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد خرید نفت ایران از سوی چین کاهش یافته است. او این کاهش را به تحریمهای آمریکا علیه پالایشگاههای خصوصی چین مرتبط دانست.
این موضع نشان میدهد که فشار آمریکا بر خریداران نفت ایران همچنان یکی از محورهای اصلی سیاست تحریمی واشنگتن است. در مقابل، تهران نیز تلاش میکند با حفظ بازارهای صادراتی و استفاده از سازوکارهای مختلف تجاری و حملونقلی، از کاهش بیشتر صادرات جلوگیری کند.
آینده صادرات نفت ایران؛ توقف کامل یا ادامه صادرات در شرایط دشوار؟
تصویر کلی صادرات نفت ایران در فاصله سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، بیانگر یک روند خطی نیست؛ بلکه با نوسانهای شدید و وابستگی بالا به شرایط سیاسی و امنیتی همراه بوده است.
ایران در سال ۱۴۰۴ توانست در مقاطعی صادرات خود را در سطح نسبتاً بالایی حفظ کند، اما در سال ۱۴۰۵ و همزمان با تشدید فشارهای خارجی و شکلگیری محدودیتهای دریایی، صادرات نفت به پایینترین سطح چند سال اخیر سقوط کرد. پس از آن نیز با کاهش بخشی از محدودیتها، صادرات دوباره افزایش یافت، هرچند این روند با بازگشت تنشها بار دیگر با تهدید مواجه شد.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای ایران صرفاً میزان تولید نفت نیست؛ بلکه توانایی انتقال، بیمه، حملونقل و فروش محمولهها در بازاری است که تحریمها و تنشهای سیاسی، هزینه و ریسک آن را افزایش دادهاند.
تحلیل صفحه سیاست
دادههای منتشرشده نشان میدهد صادرات نفت ایران، با وجود فشارهای شدید تحریمی و اختلالهای ناشی از تنشهای منطقهای، بهطور کامل متوقف نشده است؛ اما حجم صادرات فاصله قابلتوجهی با سطوح پیش از تشدید بحران دارد.
آنچه آینده صادرات نفت ایران را تعیین خواهد کرد، بیش از هر چیز به سه عامل بستگی دارد: سطح تنشهای منطقهای، شدت تحریمهای آمریکا و میزان خرید نفت ایران توسط چین. در صورت تداوم فشارهای تحریمی و محدودیتهای دریایی، بازگشت صادرات به سطوح بالاتر دشوار خواهد بود؛ اما اگر مسیرهای صادراتی و بازار چین همچنان در دسترس باقی بماند، احتمال حفظ صادرات در سطحی محدود اما مستمر وجود خواهد داشت.
به این ترتیب، صادرات نفت ایران در شرایط فعلی نه با توقف کامل روبهرو است و نه به وضعیت عادی بازگشته؛ بلکه در میانه فشار تحریم، جنگ و دیپلماسی، همچنان یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده اقتصاد و سیاست خارجی کشور باقی مانده است.
