رهبر انقلاب در یکی از پیام‌های اخیر خود با اشاره به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، از نقش عملیات روانی و ایجاد فضای ارعاب در خلوت شدن خیابان‌های پایتخت سخن گفته‌اند؛ نکته‌ای که از زاویه‌ای متفاوت به یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران نگاه می‌کند.
در روایت‌های مربوط به کودتای ۲۸ مرداد، معمولاً موضوعاتی مانند نقش آمریکا و انگلیس، قانونی یا غیرقانونی بودن برکناری محمد مصدق و حضور نیروهای نظامی و گروه‌های خیابانی مورد بحث قرار گرفته است. با این حال، نحوه تغییر فضای اجتماعی و خیابانی تهران پیش از اجرای مرحله نهایی کودتا نیز از بخش‌های قابل توجه این رویداد تاریخی است.
خیابان‌های تهران چگونه تغییر کرد؟
در برخی روایت‌های تاریخی، حضور نیروهای طرفدار سلطنت و گروه‌های سازمان‌یافته در خیابان‌ها به عنوان یکی از عوامل مؤثر در تحولات ۲۸ مرداد مطرح شده است. در مقابل، برخی پژوهش‌ها بر این نکته تأکید دارند که پیش از حضور گسترده نیروهای کودتاچی، شرایط خیابان‌های تهران و وضعیت حضور هواداران دولت مصدق دستخوش تغییر شده بود.
یرواند آبراهامیان در بررسی خود از این دوره، به تصمیم دولت مصدق برای استفاده از ارتش جهت برقراری نظم در خیابان‌ها اشاره کرده است؛ اقدامی که به گفته او، در نهایت فرصت بیشتری برای ورود ارتش به تحولات سیاسی فراهم کرد.
از سوی دیگر، استیون کینزر در کتاب «همه مردان شاه» با بررسی عملیات آژاکس و نقش کرمیت روزولت، بر اهمیت جنگ روانی و فضای اجتماعی تهران در محاسبات طراحان کودتا تأکید کرده است.
نقش افکار عمومی در اجرای کودتا
بر اساس این روایت‌ها، عملیات ۲۸ مرداد تنها به حرکت نیروهای نظامی و استفاده از تجهیزات ارتش محدود نبود و فضای عمومی شهر نیز در روند تحولات اهمیت داشت.
در چنین چارچوبی، اشاره به «خلوت ساختن خیابان‌های پایتخت» در سخنان رهبر انقلاب را می‌توان ناظر بر اهمیت حضور یا عدم حضور مردم در صحنه‌های اجتماعی و خیابانی دانست؛ موضوعی که در روایت‌های مختلف از کودتای ۲۸ مرداد، با برداشت‌های متفاوت مورد بررسی قرار گرفته است.
این نگاه همچنین با بخش دیگری از سخنان اخیر رهبر انقلاب درباره حضور مردم در میادین و خیابان‌ها ارتباط داده شده است؛ جایی که بر نقش حضور عمومی مردم در تحولات سیاسی و اجتماعی تأکید شده است.
در مجموع، این روایت تلاش دارد یکی از ابعاد کمتر مورد توجه کودتای ۲۸ مرداد، یعنی اهمیت فضای خیابانی، افکار عمومی و عملیات روانی در کنار اقدامات نظامی را برجسته کند.
