مناظره اخیر موسی غنینژاد و بیژن عبدالکریمی درباره اندیشههای علی شریعتی، بار دیگر اختلاف دیدگاه جریانهای فکری درباره ماهیت دین و نسبت آن با سیاست را آشکار کرد. غنینژاد در این گفتوگو، با انتقاد از آنچه «سیاسی کردن دین» از سوی شریعتی خوانده، او را به تبدیل اسلام به ابزاری برای مبارزه سیاسی متهم کرده و با بهکارگیری تعابیر تندی همچون «شیادی فکری»، میراث فکری این روشنفکر دینی را به چالش کشیده است.
بااینحال، اهمیت این مناظره صرفاً در داوری درباره درستی یا نادرستی اندیشههای شریعتی خلاصه نمیشود. آنچه بحث را به سطحی عمیقتر میبرد، اختلاف بر سر ماهیت اجتماعی اسلام و حدود حضور دین در مناسبات سیاسی و ساختار حکمرانی است؛ اختلافی که طی دهههای گذشته یکی از محورهای اصلی منازعات فکری میان منتقدان اسلام سیاسی و مدافعان آن بوده است.
اسلام؛ دینی محدود به مناسک فردی یا دارای مسئولیت اجتماعی؟
یکی از مهمترین پرسشهایی که در پی اظهارات غنینژاد مطرح میشود، این است که آیا اسلام اساساً دینی غیرسیاسی بوده و پیوند آن با حکومت و اداره جامعه، حاصل تفسیر روشنفکرانی نظیر علی شریعتی است؟
برای بررسی این ادعا، پیش از هر چیز باید به مبانی قرآنی و آموزههای اجتماعی اسلام مراجعه کرد. آیات ۵۸ و ۵۹ سوره نساء، با تأکید بر ادای امانت، داوری عادلانه میان مردم و اطاعت از خداوند، پیامبر(ص) و اولیالامر، از جمله آیاتی هستند که در مباحث اندیشه سیاسی اسلام مورد استناد قرار گرفتهاند.
این آیات، در تفسیری که بر ابعاد اجتماعی و سیاسی دین تأکید دارد، نشاندهنده ارتباط آموزههای اسلامی با عدالت، مسئولیت عمومی و نظم اجتماعی هستند؛ هرچند درباره حدود و شکل تحقق حاکمیت سیاسی بر اساس این آموزهها، دیدگاههای متفاوتی میان اندیشمندان مسلمان وجود دارد.
از منظر اندیشه سیاسی شیعه، اسلام صرفاً مجموعهای از اعتقادات شخصی و مناسک عبادی نیست، بلکه در سه ساحت بنیادین عقاید، اخلاق و احکام، به ابعاد گوناگون حیات انسان توجه دارد. بر همین اساس، نمیتوان مباحثی همچون عدالت اجتماعی، حقوق عمومی، مسئولیت حاکمان و مناسبات قدرت را بهکلی خارج از قلمرو اندیشه دینی دانست.
از حکومت نبوی تا سیره علوی؛ پیشینه تاریخی پیوند دین و سیاست
برای بررسی نسبت اسلام و سیاست، رجوع به تاریخ صدر اسلام نیز اهمیت ویژهای دارد.
تشکیل حکومت در مدینه به دست پیامبر اکرم(ص)، تنظیم مناسبات اجتماعی و حقوقی جامعه اسلامی، انعقاد پیمانها و اداره امور عمومی، از جمله واقعیتهای تاریخی است که در بحث درباره ابعاد سیاسی و اجتماعی اسلام مورد توجه قرار میگیرد.
همچنین دوران خلافت امیرالمؤمنین امام علی(ع)، بهویژه آموزههای مندرج در نامه ایشان به مالک اشتر، جایگاهی برجسته در مباحث مربوط به عدالت، مسئولیت حاکمان، رعایت حقوق مردم و شیوه اداره جامعه دارد.
از این منظر، مدافعان اندیشه سیاسی اسلام معتقدند که جدایی کامل دین از عرصه عمومی و تقلیل آن به رابطهای صرفاً فردی میان انسان و خداوند، با تجربه تاریخی صدر اسلام و بخش مهمی از میراث فکری و فقهی مسلمانان سازگار نیست.
البته استناد به این پیشینه تاریخی، بهتنهایی اختلاف دیدگاهها درباره شکل حکومت در دوران معاصر را حل نمیکند؛ اما نشان میدهد که مسئله نسبت دین و سیاست، بسیار قدیمیتر از ظهور روشنفکران دینی در ایران معاصر است.
شریعتی بنیانگذار اسلام سیاسی نبود
نکته مهم دیگر در این مناقشه، جایگاه واقعی علی شریعتی در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام است.
اگرچه شریعتی نقشی اثرگذار در گسترش ادبیات سیاسی و انقلابی در میان نسل جوان و دانشگاهیان پیش از انقلاب اسلامی داشت، اما معرفی او بهعنوان آغازگر پیوند اسلام و سیاست، با سیر تاریخی تحولات فکری جهان اسلام همخوانی ندارد.
قرنها پیش از فعالیتهای فکری شریعتی، مباحث مربوط به حکومت، عدالت، اختیارات حاکم و مسئولیت اجتماعی فقها در آثار اندیشمندان مسلمان مطرح بوده است.
در تاریخ معاصر ایران نیز میرزای نائینی با نگارش کتاب «تنبیهالامه و تنزیهالمله» در دوران مشروطه، به بررسی نسبت شریعت، استبداد، قانون و حکومت پرداخت؛ اثری که از نمونههای مهم اندیشه سیاسی شیعه در مواجهه با مسئله حکومت در عصر جدید به شمار میرود.
این مباحث در دهههای بعد و بهویژه در جریان نهضت اسلامی سال ۱۳۴۲، در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) و سپس در درسهای حکومت اسلامی و نظریه ولایت فقیه، صورتبندی مشخصتری یافت.
بنابراین، حتی با پذیرش نقش برجسته شریعتی در سیاسیسازی ادبیات روشنفکری دینی، نمیتوان ریشههای تاریخی اسلام سیاسی را به آثار و سخنرانیهای او محدود کرد.
نقش شریعتی و آلاحمد در گسترش گفتمان انقلابی
علی شریعتی و جلال آلاحمد را باید در بستر تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دهههای منتهی به انقلاب اسلامی ارزیابی کرد.
شریعتی با بهرهگیری از زبان دانشگاهی، مفاهیم دینی و ادبیات اجتماعی و انقلابی، کوشید قرائتی از اسلام ارائه دهد که نسبت به مسائل زمانه خود، از جمله استعمار، استبداد، نابرابری و هویت فرهنگی، حساس باشد.
جلال آلاحمد نیز با طرح مباحثی مانند غربزدگی و نقد وابستگی فرهنگی، بر بخشی از فضای فکری نسل پیش از انقلاب تأثیر گذاشت.
بااینحال، نقش این دو چهره بیش از آنکه تأسیس اندیشه سیاسی اسلام باشد، در بازخوانی و گسترش برخی مفاهیم دینی، فرهنگی و اجتماعی در میان گروههایی از جامعه، بهویژه دانشجویان و روشنفکران، قابل بررسی است.
از همین رو، نقد اندیشههای شریعتی، هر اندازه جدی و بنیادین، نباید با نادیده گرفتن پیشینه تاریخی و فقهی اندیشه سیاسی اسلام همراه شود.
از نقد شریعتی تا پرسش درباره حضور مردم در عرصه عمومی
بخش دیگری از مباحث مطرحشده در این مناظره، به نگاه انتقادی غنینژاد نسبت به برخی تجمعات خیابانی و حضور شهروندان با پرچم ایران مربوط میشود؛ موضوعی که بحث را از حوزه اندیشههای شریعتی به مسئله مشارکت عمومی و کنش سیاسی شهروندان گسترش میدهد.
حضور مردم در اجتماعات سیاسی و ملی را میتوان از منظرهای گوناگون جامعهشناختی و سیاسی بررسی کرد. این حضور، بسته به شرایط و انگیزههای شرکتکنندگان، ممکن است بیانگر هویت ملی، باورهای دینی، حمایت از یک موضع سیاسی یا مشارکت در یک کنش جمعی باشد.
در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی نیز حضور مردمی در عرصه عمومی، بهویژه در شرایط فشار و تهدید خارجی، جایگاهی مهم در مفهوم انسجام ملی و مقاومت اجتماعی دارد.
با وجود این، ارزیابی چنین اجتماعاتی مستلزم تفکیک میان نقد یک کنش سیاسی و داوری درباره انگیزهها و باورهای تمامی شرکتکنندگان است. همانگونه که حضور در تجمعات میتواند موضوع تحلیل و نقد قرار گیرد، نمیتوان تنوع انگیزههای شهروندان را به یک برداشت سیاسی واحد فروکاست.
مناقشه اصلی؛ جایگاه دین در قدرت، عدالت و حکمرانی
آنچه مناظره غنینژاد و عبدالکریمی را از یک اختلاف نظر درباره شخصیت علی شریعتی فراتر میبرد، تقابل دو برداشت متفاوت از حدود و کارکردهای دین در جامعه معاصر است.
در یک سوی این مناقشه، دیدگاههایی قرار دارند که بر ضرورت تفکیک نهاد دین از قدرت سیاسی و پرهیز از استفاده ابزاری از باورهای دینی تأکید میکنند. در سوی دیگر، مدافعان اندیشه سیاسی اسلام بر این باورند که دین، علاوه بر هدایت معنوی و اخلاقی انسان، واجد آموزههایی درباره عدالت، مسئولیت اجتماعی و اداره جامعه است.
این اختلاف، صرفاً موضوعی دانشگاهی یا تاریخی نیست؛ بلکه با پرسشهایی اساسی درباره مشروعیت سیاسی، نسبت شریعت و قانون، مسئولیت حکومت در تحقق عدالت و جایگاه باورهای دینی در سیاستگذاری عمومی ارتباط دارد.
در همین چارچوب، نقد شریعتی زمانی میتواند به روشنتر شدن ابعاد این مناقشه کمک کند که میان نقد آرای یک روشنفکر، بررسی مبانی اسلام سیاسی و ارزیابی تجربه تاریخی حکومت دینی تمایز قائل شود.
سخن پایانی؛ شریعتی موضوع بحث است، اما مسئله فراتر از اوست
مناقشه بر سر اندیشههای علی شریعتی، بیش از چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی همچنان ادامه دارد؛ چراکه بخش مهمی از پرسشهای مطرحشده در آثار و سخنرانیهای او، با مسائل بنیادین جامعه ایران پیوند خورده است.
بااینحال، فروکاستن تاریخ اندیشه سیاسی اسلام به یک روشنفکر معاصر، نمیتواند تصویری جامع از پیشینه فقهی، قرآنی و تاریخی این اندیشه ارائه دهد.
از سوی دیگر، نقد دیدگاههای شریعتی نیز لزوماً به معنای مخالفت با هر نوع حضور دین در عرصه عمومی نیست؛ همانطور که دفاع از پیوند اسلام و سیاست، به مفهوم پذیرش تمامی برداشتها و عملکردهایی نیست که در طول تاریخ به نام دین شکل گرفتهاند.
در نهایت، پرسش اصلی این مناظره نه صرفاً آن است که شریعتی چه گفت و چه تأثیری گذاشت، بلکه این است که اسلام چه نسبتی با قدرت سیاسی، عدالت اجتماعی و مسئولیت عمومی دارد؛ پرسشی بنیادین که پاسخ به آن، نیازمند بحثی مستدل، تاریخی و فراتر از تعابیر جدلی است.