نمایندگی ایران در وین در بیانیه خود، گزارش‌های آژانس درباره برنامه هسته‌ای کشورمان را متأثر از قطعنامه‌هایی دانسته که به گفته تهران، از نظر فنی و حقوقی دارای ایراد بوده و روند تصویب آنها نیز با سوءاستفاده از سازوکارهای موجود همراه بوده است. در این بیانیه تأکید شده که برخی از یافته‌های این گزارش‌ها فراتر از اختیارات قانونی آژانس قرار داشته است.
اما اهمیت موضع اخیر ایران صرفاً به انتقاد از محتوای گزارش گروسی محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی، تغییر شرایط امنیتی و سیاسی پیرامون فعالیت‌های هسته‌ای ایران است؛ تغییری که نمی‌توان آن را با تکرار رویه‌های گذشته نادیده گرفت.
حمله به تأسیسات هسته‌ای؛ واقعیتی که از گزارش‌ها حذف نمی‌شود
یکی از محورهای مهم بیانیه نمایندگی ایران در وین، پیامدهای حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای کشورمان است. ایران یادآوری کرده که این حملات، شرایطی بی‌سابقه ایجاد کرد؛ شرایطی که به اختلال در روند بازرسی‌ها، خروج بازرسان آژانس و ضرورت بازنگری در ملاحظات امنیتی منجر شد.
نکته قابل تأمل آن است که حتی رافائل گروسی نیز به بی‌سابقه بودن شرایط ایجادشده پس از حملات اذعان کرده است. بنابراین، نمی‌توان از یک سو پیامدهای امنیتی حمله به تأسیسات هسته‌ای را پذیرفت و از سوی دیگر، انتظار داشت سازوکارهای نظارتی دقیقاً مطابق شرایط پیش از این تحولات اجرا شوند.
در واقع، مسئله فقط نحوه دسترسی بازرسان یا زمان‌بندی بازرسی‌ها نیست؛ بلکه موضوع، تضمین امنیت تأسیساتی است که در چارچوب فعالیت‌های هسته‌ای صلح‌آمیز کشور فعالیت می‌کنند و تحت نظارت بین‌المللی قرار داشته‌اند.
استاندارد دوگانه در قبال ایران و مسئولیت آژانس
نمایندگی ایران در بخش دیگری از بیانیه خود به نقش ایالات متحده در تحولات اخیر اشاره کرده و تأکید کرده است که حذف موضوع تجاوز نظامی از قطعنامه‌های جانبدارانه، به معنای حذف پیامدهای واقعی آن نیست.
این موضع، پرسشی جدی را پیش روی شورای حکام و مدیرکل آژانس قرار می‌دهد: آیا می‌توان درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران گزارش تهیه کرد، اما حمله به تأسیسات هسته‌ای تحت نظارت آژانس و پیامدهای آن را از ارزیابی شرایط موجود کنار گذاشت؟
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نهادی فنی است که اعتبار گزارش‌های آن به رعایت اصول بی‌طرفی، استقلال حرفه‌ای و پایبندی به چارچوب‌های حقوقی وابسته است. از همین رو، انتظار می‌رود ارزیابی‌های این نهاد تنها بر تعهدات ایران متمرکز نباشد و شرایطی را نیز که بر امکان اجرای این تعهدات تأثیر گذاشته‌اند، در نظر بگیرد.
نادیده گرفتن حملات نظامی و تمرکز صرف بر محدودیت‌های ایجادشده در روند بازرسی‌ها، می‌تواند این برداشت را تقویت کند که مسئولیت پیامدهای یک اقدام نظامی به حاشیه رانده شده، اما تمام بار پاسخگویی همچنان بر دوش ایران قرار گرفته است.
پایان شرایط غیرعادی، نیازمند تضمین‌های واقعی است
تأکید نمایندگی ایران بر اینکه اجرای پادمان‌های عادی در شرایط غیرعادی از سر گرفته نخواهد شد، حامل یک پیام روشن است: بازگشت به وضعیت پیشین، بدون رسیدگی به دلایل شکل‌گیری وضعیت کنونی امکان‌پذیر نیست.
این موضع را باید در چارچوب ضرورت تأمین امنیت ملی و بازتعریف شرایط همکاری با آژانس ارزیابی کرد. همکاری‌های نظارتی زمانی می‌تواند به روال عادی بازگردد که ملاحظات امنیتی ایران مورد توجه قرار گیرد و سازوکارهای لازم برای جلوگیری از تکرار چنین حملاتی به‌طور جدی بررسی شود.
در این میان، شورای حکام نمی‌تواند صرفاً به بررسی آثار و پیامدهای محدودیت‌های بازرسی بسنده کند؛ بلکه باید به ریشه‌های بحران، مسئولیت طرف‌های دخیل و شرایطی که موجب اختلال در روند همکاری‌ها شده است نیز بپردازد.
مسئله هسته‌ای ایران فراتر از یک گزارش فنی است
پرونده هسته‌ای ایران امروز با واقعیت‌هایی مواجه است که نمی‌توان آنها را صرفاً در قالب اختلافات فنی میان تهران و آژانس تحلیل کرد. حمله به تأسیسات هسته‌ای، ملاحظات امنیتی جدید و ضرورت بازنگری در شیوه‌های همکاری، ابعاد این پرونده را پیچیده‌تر کرده است.
از این منظر، گزارش‌های آژانس زمانی می‌توانند به حل اختلافات کمک کنند که تصویری جامع از واقعیت‌های موجود ارائه دهند؛ تصویری که هم تعهدات هسته‌ای ایران و هم مسئولیت‌های بین‌المللی در قبال امنیت تأسیسات هسته‌ای را در بر بگیرد.
پیام تهران به وین روشن است: نمی‌توان از ایران انتظار اجرای روال عادی تعهدات در شرایطی غیرعادی داشت، بی‌آنکه به منشأ این شرایط و پیامدهای آن رسیدگی شود. بازگشت به همکاری‌های پایدار، نه با نادیده گرفتن واقعیت‌های امنیتی، بلکه با پذیرش آنها و ایجاد تضمین‌های لازم امکان‌پذیر خواهد بود.
اکنون توپ در زمین شورای حکام و مدیریت آژانس است تا مشخص کنند آیا قرار است واقعیت‌های جدید در ارزیابی پرونده هسته‌ای ایران لحاظ شود یا همچنان گزارش‌ها بدون توجه کافی به تحولات میدانی و امنیتی تنظیم خواهند شد.
