اعتماد اجتماعی یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های هر جامعه و از ارکان اصلی توسعه پایدار به شمار می‌رود. اعتماد متقابل میان مردم و مسئولان، زمینه‌ساز مشارکت عمومی، همبستگی اجتماعی و همراهی شهروندان با سیاست‌ها و برنامه‌های کلان کشور است. در مقابل، تضعیف این سرمایه می‌تواند به گسترش بی‌تفاوتی، ناامیدی، نارضایتی و کاهش مشارکت اجتماعی منجر شود.
اعتماد عمومی صرفاً با شعار و وعده شکل نمی‌گیرد، بلکه حاصل شفافیت، پاسخگویی، مبارزه با فساد، رعایت عدالت و احترام به حقوق و کرامت شهروندان است. هر اندازه فاصله میان جامعه و ساختار مدیریتی افزایش پیدا کند، اجرای سیاست‌های عمومی نیز با دشواری بیشتری مواجه خواهد شد.
در همین چارچوب، موضوعاتی مانند سلامت روان، ناکارآمدی مدیریتی، دموکراسی، فساد اقتصادی و بحران مدیریت انرژی را می‌توان از زوایای مختلف به مسئله اعتماد اجتماعی مرتبط دانست؛ سرمایه‌ای که تضعیف آن نه‌تنها پیامدهای سیاسی، بلکه آثار اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نیز به همراه دارد.
مهدی معتمدی‌مهر، فعال سیاسی اصلاح‌طلب، در گفتگوی اختصاصی با «صفحه سیاست» ضمن بررسی وضعیت سلامت روان جامعه، به تشریح ارتباط میان دموکراسی، شیوه حکمرانی، فساد، توسعه و اعتماد عمومی پرداخته است.
فشارهای اقتصادی و اجتماعی؛ تهدیدی برای سلامت روان
صفحه سیاست: با توجه به انتشار خبر نیاز ۲۵ درصد از مردم ایران به مراقبت‌های روانی، وضعیت سلامت روان جامعه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
کشور ما از منابع طبیعی بسیار ارزشمندی برخوردار است و در مقایسه با جمعیت، سرانه منابع بالایی دارد؛ اما متأسفانه به دلیل اصرار بر نادیده گرفتن واقعیت‌ها، ضعف در اجرا و ناکارآمدی در برخی سیاست‌گذاری‌ها، شاخص فلاکت افزایش پیدا کرده است.
این وضعیت خود را در قالب بیماری، استرس، اختلالات روانی، اعتیاد، طلاق، خودکشی و سایر آسیب‌های اجتماعی نشان می‌دهد.
واقعیت این است که فشارهایی که مردم تجربه و تحمل می‌کنند، زمانی شدت بیشتری پیدا می‌کند که احساس کنند کرامت انسانی آنها نادیده گرفته شده است. وقتی مردم در تعیین سرنوشت خود مشارکت نداشته باشند و اراده و سلیقه آنها مورد توجه قرار نگیرد، طبیعی است که فشارهای روانی در جامعه افزایش پیدا کند.
دموکراسی؛ فراتر از یک مطالبه سیاسی
صفحه سیاست: چه ارتباطی میان دموکراسی، شیوه حکمرانی و سلامت روان جامعه وجود دارد؟
باید تأکید کنم که دموکراسی‌خواهی صرفاً یک مطالبه سیاسی نیست، بلکه یک الگوی مدیریتی نیز محسوب می‌شود؛ الگویی که می‌تواند در نظارت بر عملکرد نهادها و سازمان‌های رسمی و همچنین توزیع عادلانه ثروت مؤثر باشد.
در جامعه‌ای که آزادی وجود نداشته باشد، زمینه برای شکل‌گیری فساد فراهم می‌شود و فساد نیز یکی از عوامل جدی ضدتوسعه است. بنابراین، دموکراسی و آزادی صرفاً مفاهیمی سیاسی نیستند، بلکه در کیفیت زندگی مردم و سلامت اجتماعی نیز تأثیر مستقیم دارند.
فساد و ناکارآمدی؛ موانع شکل‌گیری جامعه توسعه‌یافته
صفحه سیاست: فساد اقتصادی و مدیریتی چه تأثیری بر توسعه و وضعیت روانی جامعه دارد؟
توسعه را نباید صرفاً در شاخص‌های درآمدی و اقتصادی خلاصه کرد. توسعه یک موضوع کیفی و انسانی نیز هست و زیرساخت‌های اقتصادی در کنار مؤلفه‌های اجتماعی و فرهنگی در تحقق آن نقش دارند.
جامعه توسعه‌یافته هم باید از انباشت ثروت برخوردار باشد و هم از امید، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی بهره ببرد.
در جامعه‌ای که فساد مانع توسعه می‌شود، طبیعی است که فشارهای اقتصادی، فرهنگی، اخلاقی و روانی افزایش پیدا کند. متأسفانه امروز با چنین شرایط نامطلوبی مواجه هستیم و برای عبور از آن باید به ریشه‌های مشکلات توجه کنیم.
بحران بنزین؛ نشانه‌ای از کاهش اعتماد عمومی
صفحه سیاست: بحران بنزین و اعتراض‌های اجتماعی پیرامون مصرف و مدیریت سوخت را چگونه تحلیل می‌کنید؟
برای نمونه می‌توان به بحران بنزین اشاره کرد. این مسئله نشان می‌دهد که الگوی مصرف بنزین با مشکلاتی مواجه است.
اما پرسش اساسی این است که چرا مردم حاضر نیستند در زمینه مصرف انرژی همراهی و صرفه‌جویی کنند؟
یکی از دلایل مهم این مسئله، کاهش اعتماد عمومی به مسئولان است. وقتی مردم به عملکرد مدیران اعتماد نداشته باشند، طبیعی است که برای همکاری و مشارکت در برنامه‌های عمومی نیز انگیزه کمتری خواهند داشت.
قاچاق سوخت و ضرورت شفافیت در مدیریت منابع
صفحه سیاست: موضوع قاچاق روزانه ۲۰ میلیون لیتر بنزین چه تأثیری بر نگرش مردم به سیاست‌های مدیریت مصرف سوخت دارد؟
مردم این پرسش را مطرح می‌کنند که وقتی صحبت از قاچاق روزانه ۲۰ میلیون لیتر بنزین به میان می‌آید، چرا باید تمام فشارهای ناشی از مدیریت مصرف سوخت بر دوش آنها قرار بگیرد؟
آنها می‌پرسند چگونه ممکن است چنین حجم گسترده‌ای از سوخت قاچاق شود و این میزان بنزین از طریق کولبران یا حتی تانکرها جابه‌جا شود؟
این پرسش‌ها نشان‌دهنده وجود ابهام در افکار عمومی و مطالبه جدی برای شفافیت است. تا زمانی که مردم درباره نحوه مدیریت منابع، چگونگی مقابله با قاچاق و عملکرد مسئولان در این زمینه اقناع نشوند، نمی‌توان انتظار داشت سیاست‌های مدیریت مصرف سوخت با همراهی و مشارکت عمومی مواجه شود.
توجه به مطالبات عمومی؛ راهکار عبور از بحران‌های اجتماعی
صفحه سیاست: در نهایت، برای مدیریت بحران سلامت روان و کاهش آسیب‌های اجتماعی چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟
پارادایمی که می‌تواند هم به مدیریت بحران سلامت روان کمک کند و هم زمینه‌ساز حل سایر مسائل و مشکلات جامعه باشد، چیزی جز توجه جدی به مطالبات عمومی نیست.
باید اراده و خواست مردم در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار بگیرد و زمینه مشارکت واقعی شهروندان در تعیین سرنوشت خودشان فراهم شود.
تقویت اعتماد عمومی، مبارزه با فساد، افزایش شفافیت و احترام به کرامت انسانی از الزامات عبور از شرایط فعلی است. بدون توجه به این مؤلفه‌ها، نمی‌توان انتظار داشت مشکلات اقتصادی و اجتماعی به شکلی پایدار برطرف شوند.
