بحران‌های اقتصادی و اجتماعی در شرایط کنونی بیش از گذشته به یکدیگر گره خورده‌اند. افزایش هزینه‌های زندگی، کاهش قدرت خرید خانوارها و دشواری تأمین نیازهای اولیه، علاوه بر فشار اقتصادی، زمینه‌ساز اضطراب، ناامیدی و افزایش تنش‌های خانوادگی شده است. از سوی دیگر، جامعه برای عبور از دشواری‌ها به امید، اطمینان و احساس برخورداری از حمایت نیاز دارد. در چنین شرایطی، بی‌توجهی به مطالبات عمومی در حوزه‌هایی مانند معیشت، درمان، آموزش و دسترسی آزاد به اطلاعات می‌تواند فاصله میان مردم و مسئولان را افزایش دهد. امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس، در گفتگو با صفحه سیاست به بررسی تأثیر فشارهای اقتصادی بر وضعیت اجتماعی، عوامل تضعیف اعتماد عمومی و پیامدهای مدیریت نشدن بحران‌های اجتماعی پرداخته است.
معیشت مردم؛ مهم‌ترین عامل آرامش و ثبات اجتماعی
صفحه سیاست: به نظر شما مهم‌ترین عامل ایجاد آرامش و ثبات در جامعه چیست و شرایط اقتصادی فعلی چه تأثیری بر وضعیت اجتماعی مردم دارد؟
قرایی‌مقدم: مهم‌ترین عامل ایجاد آرامش در هر جامعه‌ای، بدون تردید، وضعیت اقتصادی و معیشت مردم است. وقتی قیمت کالاهای اساسی و اقلام مصرفی به‌صورت غیرمنتظره افزایش پیدا می‌کند و مردم با گرانی‌های چندصددرصدی مواجه می‌شوند، طبیعی است که جامعه در معرض آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی قرار بگیرد. افزایش اختلافات خانوادگی، بی‌اعتمادی، خشونت و حتی ناتوانی در تأمین هزینه‌های درمانی، از جمله پیامدهای چنین شرایطی است. در واقع، فشار اقتصادی به‌تدریج به فشار روانی و اجتماعی تبدیل می‌شود.
حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی؛ زمینه‌ساز نارضایتی عمومی
صفحه سیاست: آیا افزایش قیمت کالاهای اساسی و حذف ارز ترجیحی را می‌توان از عوامل تشدید نارضایتی عمومی دانست؟
قرایی‌مقدم: بله، مردم ایران در سال‌های گذشته نیز بارها با افزایش قیمت کالاهای اساسی مواجه شده‌اند، اما آنچه امروز اهمیت دارد، شدت و سرعت افزایش قیمت‌هاست. وقتی به بهانه حذف ارز ترجیحی، قیمت کالاهایی مانند روغن چند برابر می‌شود و هم‌زمان هزینه داروهای بیماران خاص نیز افزایش چشمگیری پیدا می‌کند، این وضعیت از نگاه مردم نشانه ضعف جدی در نظام تصمیم‌گیری و اجرای سیاست‌های اقتصادی است. حداقل انتظار مردم از مسئولان این است که ضمن برطرف کردن کاستی‌ها، برای افزایش رضایت عمومی و بازسازی اعتماد اجتماعی اقدام کنند تا از شدت بحران موجود کاسته شود.
پاسخگویی مسئولان و توجه به مطالبات مردم در شرایط محدودیت‌های اقتصادی
صفحه سیاست: در شرایطی که کشور با مشکلات اقتصادی و محدودیت‌های بین‌المللی مواجه است، مسئولان برای جلوگیری از گسترش نارضایتی‌های اجتماعی چه اقداماتی باید انجام دهند؟
قرایی‌مقدم: امروز در نظام بین‌الملل نوعی رقابت اقتصادی میان کشورها وجود دارد و هر کشوری تلاش می‌کند از تحولات جهانی عقب نماند. در چنین شرایطی که روابط ما با دنیا، به‌ویژه کشورهای غربی، با مشکلاتی مواجه است و امکان حضور مؤثر در اقتصاد جهانی محدود شده، نظام حکمرانی باید توجه بیشتری به مطالبات و دغدغه‌های مردم داشته باشد.
برای مثال، رفع فیلترینگ، فراهم کردن امکانات استاندارد درمانی و آموزشی و توجه به کیفیت زندگی شهروندان از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بهبود رضایت عمومی مؤثر باشد. مردم باید احساس کنند که مسئولان برای ترمیم وضعیت اقتصادی و بهبود شرایط زندگی آنان برنامه دارند. در این صورت، تحمل دشواری‌های اقتصادی نیز برای جامعه آسان‌تر خواهد شد.
بی‌توجهی به مطالبات عمومی و خطر افزایش شکاف میان مردم و مسئولان
صفحه سیاست: آیا بی‌توجهی به مطالبات عمومی می‌تواند زمینه‌ساز اعتراضات اجتماعی و افزایش شکاف میان مردم و مسئولان شود؟
قرایی‌مقدم: قطعاً همین‌طور است. وقتی مردم با مشکلات معیشتی روبه‌رو هستند و در کنار آن احساس می‌کنند مطالبات و خواسته‌هایشان مورد توجه قرار نمی‌گیرد، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند. تداوم چنین شرایطی می‌تواند به اعتراضات گروهی، افزایش اختلافات اجتماعی و ایجاد شکاف و انشقاق در جامعه منجر شود. بنابراین، مسئولان نباید صرفاً به مسائل اقتصادی به‌صورت مقطعی نگاه کنند، بلکه باید هم‌زمان به ابعاد اجتماعی و روانی این مشکلات نیز توجه داشته باشند.
تداوم بحران‌های اقتصادی و اجتماعی چه آینده‌ای برای جامعه رقم می‌زند؟
صفحه سیاست: در صورت تداوم وضعیت فعلی و مدیریت نشدن بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، چه چشم‌اندازی پیش روی جامعه خواهد بود؟
قرایی‌مقدم: بحران‌های اجتماعی اگر به‌موقع شناسایی و مدیریت نشوند، به‌تدریج پیچیده‌تر و عمیق‌تر خواهند شد. فشار اقتصادی، کاهش اعتماد عمومی و نارضایتی‌های انباشته‌شده می‌توانند زمینه‌ساز بی‌نظمی و به‌هم‌ریختگی اجتماعی شوند. نکته مهم این است که اصلاح چنین شرایطی در مراحل بعدی بسیار دشوارتر خواهد بود و هزینه‌های سنگین‌تری به جامعه و کشور تحمیل می‌کند. بنابراین، باید پیش از آنکه مشکلات به بحران‌های گسترده تبدیل شوند، برای رفع آنها چاره‌اندیشی کرد.
