ماجرای سندرم هاوانا از سال ۲۰۱۶ و پس از گزارش علائم غیرعادی از سوی کارکنان سفارت آمریکا در هاوانا آغاز شد؛ علائمی مانند سردرد، سرگیجه، خونریزی بینی، اختلال بینایی، مشکلات حافظه و احساس فشار یا صداهای غیرعادی.
کمی بعد، شماری از دیپلماتهای کانادایی و اعضای خانواده آنها نیز علائم مشابهی را گزارش کردند. از همان ابتدا، این پرونده از یک موضوع صرفاً پزشکی فراتر رفت و به یکی از معماهای امنیتی و اطلاعاتی میان آمریکا، کانادا، کوبا و روسیه تبدیل شد.
اما گزارش تازه روزنامه گلوب اند میل، یک لایه دیگر به این ماجرا اضافه میکند: احتمال همکاری مستقیم اطلاعاتی کانادا و آمریکا در خاک کوبا.
ادعای همکاری اطلاعاتی کانادا با آمریکا در هاوانا
بر اساس روایت دو منبع آگاه که هویت آنها اعلام نشده، یک دیپلمات کانادایی در چارچوب برنامه گزارشدهی امنیت جهانی سفارت این کشور در هاوانا، بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ اطلاعاتی را برای کانادا و متحدانش جمعآوری میکرد.
این اطلاعات، طبق ادعای یکی از منابع، در اختیار بخشهای امنیتی و اطلاعاتی دولت کانادا و همچنین اعضای ائتلاف اطلاعاتی «پنج چشم» قرار میگرفت.
نکته مهمتر این است که گفته شده در برخی موارد، اطلاعات مستقیماً به یک مأمور سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، در سفارت این کشور در هاوانا منتقل میشده است.
البته این ادعا تاکنون از سوی دولت کانادا تأیید نشده و وزارت خارجه این کشور، مشخصاً ادعای تبادل اطلاعات میان دیپلماتهای کانادایی و جاسوسان آمریکایی را رد کرده است.
چرا اطلاعات کانادا برای آمریکا ارزش داشت؟
اهمیت احتمالی همکاری کانادا برای واشنگتن را باید در روابط ویژه اتاوا و هاوانا جستوجو کرد.
کانادا در مقایسه با آمریکا روابط دیپلماتیک باثباتتر و سابقه طولانیتری در تعامل با دولت کوبا داشت. دیپلماتهای کانادایی نیز در مقطع مورد اشاره، دسترسی بیشتری به مقامهای کوبایی داشتند و امکان سفر آنها به خارج از هاوانا بیشتر بود.
این وضعیت میتوانست کانادا را به یک کانال اطلاعاتی ارزشمند برای آمریکا تبدیل کند؛ بهخصوص در دورهای که واشنگتن در حال بازتعریف روابط خود با هاوانا بود.
باراک اوباما در سال ۲۰۱۵ روابط دیپلماتیک آمریکا و کوبا را پس از چند دهه از سر گرفت؛ بنابراین، فضای اطلاعاتی هاوانا در آن سالها برای واشنگتن اهمیت ویژهای داشت.
تجهیزات ماهوارهای آمریکا روی پشتبام سفارت کانادا؟
یکی از جنجالیترین بخشهای گزارش، ادعای انتقال تجهیزات ماهوارهای آمریکا به سفارت کانادا در هاواناست.
یکی از منابع مدعی شده است که آمریکا در اواخر سال ۲۰۱۶، تجهیزات ماهوارهای را در کانتینرهای دیپلماتیک به کوبا فرستاد. بر اساس این روایت، تجهیزات به دلیل برخورداری محمولههای دیپلماتیک از حمایتهای کنوانسیون وین، امکان بازرسی از سوی مقامهای کوبایی را نداشتند.
گفته میشود بخشی از این تجهیزات بعداً در پشتبام سفارت کانادا و همچنین محل اقامت برخی دیپلماتهای این کشور نصب شده است.
با این حال، از متن گزارش نمیتوان نتیجه گرفت که این تجهیزات الزاماً برای عملیات جاسوسی یا ایجاد علائم موسوم به سندرم هاوانا استفاده شدهاند. حتی یکی از منابع نیز گفته است که تجهیزات ماهوارهای میتوانستند برای کاربردهای مختلفی از جمله ارتباطات و اینترنت مورد استفاده قرار گیرند.
ارتباط تجهیزات اطلاعاتی با «سندرم هاوانا»؛ یک ادعای اثباتنشده
اینجا مهمترین بخش ماجراست؛ نباید میان همکاری اطلاعاتی ادعایی کانادا و آمریکا، وجود تجهیزات ماهوارهای و علت بیماری دیپلماتها یک رابطه قطعی برقرار کرد.
دولت کانادا در گزارش رسمی خود در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که علت مشترک و قطعی برای علائم گزارششده پیدا نشده و نتیجه گرفته بود که این موارد ناشی از اقدام مخرب یک عامل خارجی نبودهاند. این گزارش در عین حال اصالت علائم گزارششده توسط کارکنان و خانوادههای آنها را زیر سؤال نبرد.
در آمریکا نیز ارزیابی اطلاعاتی سال ۲۰۲۳ احتمال دخالت یک دشمن خارجی را «بسیار بعید» دانسته بود. با این حال، در سال ۲۰۲۶ مقامهای ارشد اطلاعاتی آمریکا در کنگره از بازنگری در این ارزیابی حمایت کردهاند؛ بنابراین، پرونده از نظر اطلاعاتی همچنان محل اختلاف است.
روسیه؛ متهمی که هنوز پروندهاش بسته نشده است
یکی از فرضیههای پررنگ در سالهای گذشته، نقش روسیه بوده است.
یک تحقیقات رسانهای مشترک در سال ۲۰۲۴ از سوی The Insider، اشپیگل و CBS مدعی ارتباط میان واحد ۲۹۱۵۵ اطلاعات نظامی روسیه و برخی حوادث مرتبط با سندرم هاوانا شد. این گزارش همچنین احتمال استفاده از فناوریهای انرژی هدایتشده یا تسلیحات صوتی را مطرح کرد؛ ادعاهایی که کرملین آنها را رد کرد.
از سوی دیگر، تحقیقات و مطالعات پزشکی توضیحات متفاوتی برای این علائم ارائه کردهاند؛ از عوامل محیطی و بیماریهای معمول گرفته تا عوامل روانتنی و حتی احتمال مواجهه با سموم یا آفتکشها. بنابراین، هنوز اجماع علمی و اطلاعاتی درباره یک علت واحد وجود ندارد.
پروندهای که همچنان در سایه محرمانگی قرار دارد
پرونده دیپلماتهای کانادایی نیز به همین دلیل اهمیت پیدا کرده است. گروهی از کارکنان دولت کانادا و اعضای خانوادههایشان از دولت این کشور شکایت کردهاند و مدعی شدهاند اتاوا در حفاظت از سلامت آنها و ارائه خدمات درمانی مناسب کوتاهی کرده است. دولت کانادا این ادعاها را رد کرده است.
استناد دولت کانادا به مقررات مربوط به حفاظت از اطلاعات حساس امنیت ملی نیز نشان میدهد که بخشی از جزئیات این پرونده همچنان در حوزهای قرار دارد که انتشار عمومی آن میتواند با ملاحظات امنیتی یا روابط خارجی تداخل پیدا کند.
یک معمای چندلایه در قلب جنگ اطلاعاتی
آنچه گزارش جدید گلوب اند میل را مهم میکند، لزوماً اثبات یک «عملیات مخفی» یا تعیین عامل سندرم هاوانا نیست؛ بلکه نشان میدهد پرونده هاوانا از ابتدا در نقطه تلاقی دیپلماسی، اطلاعات، روابط آمریکا و کوبا و رقابت قدرتهای بزرگ شکل گرفته است.
اگر ادعاهای منابع ناشناس درباره همکاری اطلاعاتی کانادا و آمریکا و انتقال تجهیزات ماهوارهای درست باشد، این موضوع میتواند توضیح دهد که چرا برخی جزئیات فعالیتهای دو کشور در هاوانا همچنان محرمانه باقی ماندهاند. اما این ادعاها بهتنهایی ثابت نمیکنند که تجهیزات مذکور منشأ بیماری دیپلماتها بودهاند یا اینکه روسیه عامل قطعی این حوادث بوده است.
در واقع، «سندرم هاوانا» همچنان یک پرونده باز است؛ پروندهای که هر گزارش جدید، به جای بستن معما، لایه تازهای از روابط پنهان میان جاسوسی، دیپلماسی و امنیت ملی را آشکار میکند.
