تحولات، از تهدیدهای واشنگتن و تحرکات نظامی تا میانجیگری‌ها و تأکید تهران بر ایجاد امنیت بومی در منطقه، تصویری از مرحله حساس تقابل ایران و آمریکا ترسیم می‌کند؛ مرحله‌ای که دیپلماسی و جنگ هم‌زمان پیش می‌روند.
تهدیدهای ترامپ؛ از حمله یک‌ساعته تا مذاکره از موضع قدرت
دونالد ترامپ در تازه‌ترین اظهارات خود در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز، بار دیگر ایران را به حمله نظامی تهدید کرد و مدعی شد آمریکا می‌تواند هر زمان که بخواهد، سایت «کوه کلنگ» را هدف قرار دهد. او مدعی شد اجرای چنین حمله‌ای تنها یک ساعت زمان می‌برد.
ترامپ همچنین ادعا کرد نیروی دریایی، نیروی هوایی و سامانه‌های پدافندی ایران نابود شده‌اند و تهران با وجود برخورداری از تعدادی موشک و پهپاد، توان محدودی برای تولید مجدد آنها دارد. او در ادامه، مذاکره با ایران را از موضع «قدرت مطلق» توصیف کرد و مدعی شد واشنگتن هر زمان بخواهد می‌تواند به وضعیت کنونی پایان دهد.
رئیس‌جمهور آمریکا در اظهاراتی دیگر، جنگ با ایران را «بسیار ملایم» خواند و با طرح ادعاهایی درباره وضعیت اقتصادی ایران، تلاش کرد ابعاد تقابل نظامی را کم‌اهمیت جلوه دهد. او همچنین مدعی شد ایران در حال ساخت یک سامانه ضدهوایی بوده و آمریکا پس از پایان مراحل ساخت، آن را هدف قرار داده است.
ترامپ در گفت‌وگو با فایننشال‌تایمز نیز اعلام کرد آمریکا همچنان برای حمله به ایران آمادگی دارد، اما در حال حاضر برنامه فوری برای اقدام نظامی ندارد. او در واکنش به اظهارات نتانیاهو درباره احتمال حمله در اواخر هفته گفت واشنگتن آماده اقدام است، هرچند ممکن است دلیلی برای انجام آن وجود نداشته باشد.
رئیس‌جمهور آمریکا همچنین هزینه دهها میلیارد دلاری جنگ را چندان قابل‌توجه ندانسته و آن را در حد پول خرد توصیف کرده است؛ اظهارنظری که در کنار افزایش هزینه‌های اقتصادی جنگ برای مصرف‌کنندگان و اقتصاد جهان، بار دیگر مسئله پیامدهای مالی تقابل را مطرح می‌کند.
نقشه عملیاتی واشنگتن؛ انتخابات و پنجره محدود نظامی
هم‌زمان با تهدیدهای ترامپ، گزارش وال‌استریت ژورنال حاکی از آن است که آمریکا کشورهای حاشیه خلیج فارس را از آمادگی برای اجرای یک عملیات کوتاه و شدید علیه ایران، اندکی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای مطلع کرده است.
نیویورک‌تایمز نیز به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داده که فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، طرحی برای حمله به ایران از اوایل چهارشنبه و پس از انتخابات میان‌دوره‌ای در اختیار دارد.
بر اساس این گزارش، شرایط عملیاتی مطلوب برای اجرای چنین حمله‌ای تنها مدت محدودی برقرار خواهد بود. بازگشت یکی از ناوهای هواپیمابر آمریکا به بندرگاه خود در اوایل نوامبر و هم‌زمانی این دوره با شب‌های بدون ماه، از جمله عواملی است که در محاسبات عملیاتی واشنگتن مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در همین حال، تحرکات هوایی نظامی در منطقه ادامه دارد. گزارش‌ها از حرکت شش فروند هواپیمای ترابری راهبردی سی‌ـ۱۷ آمریکا به سمت غرب آسیا حکایت دارد. همچنین طی ۲۴ ساعت، ۸۷ فروند هواپیمای نظامی در منطقه شناسایی شده‌اند که شامل هواپیماهای ترابری، سوخت‌رسان، جاسوسی، جنگنده و بالگرد بوده‌اند.
در میان این تحرکات، ۳۰ فروند هواپیمای سوخت‌رسان، ۱۰ فروند هواپیمای جاسوسی، دو جنگنده و ۳۳ هواپیمای ترابری نظامی در داخل منطقه گزارش شده‌اند. پنج هواپیمای باری نیز از خارج وارد منطقه شده‌اند که یک فروند متعلق به انگلیس، یک فروند آمریکا، یک فروند ترکیه و دو فروند با هویت نامشخص بوده‌اند.
تهران؛ آمادگی دفاعی و پاسخ پیش‌بینی‌ناپذیر
در مقابل تهدیدهای واشنگتن، مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی ایران بر آمادگی کامل دفاعی و پیامدهای سنگین هرگونه خطای محاسباتی دشمن تأکید کرده‌اند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در نطق پیش از دستور خود تصریح کرد که ایران تسلیم تهدیدهای نظامی نخواهد شد و ایستادگی ملت ایران، آمریکا و رژیم صهیونیستی را با شکست‌های زنجیره‌ای مواجه کرده است.
قالیباف با اشاره به راهبرد نظامی جمهوری اسلامی ایران در برابر حمله احتمالی دشمن گفت پاسخ نظامی و راهبردی کشور به هرگونه خطای محاسباتی، پیش‌بینی‌ناپذیر خواهد بود و محدودیت‌های جغرافیایی در این پاسخ رعایت نخواهد شد.
رئیس مجلس همچنین تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران در کنار آمادگی برای نبرد، پاسخ مقتدرانه و عقلانی خود را به طرف آمریکایی ارائه کرده و اکنون توپ در زمین واشنگتن است تا از وقوع جنگ جلوگیری کند. او هشدار داد در صورت تکرار خطای راهبردی آمریکا، این کشور با میدان جدیدی از جنگ روبه‌رو خواهد شد.
هم‌زمان، رئیس ستادکل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا نیز در پیام خود به مناسبت ۱۳ آبان، درباره راهبرد ایران در تنگه هرمز، شروط امنیت پایدار و نحوه پاسخ به تهدیدهای آمریکا و رژیم صهیونیستی مواضع روشنی اعلام کرد. تأکید بر قرار گرفتن دارایی‌های دشمن در تیررس ایران، بخش مهمی از پیام بازدارندگی تهران را تشکیل می‌دهد.
تنگه هرمز؛ محور مطالبات و ترتیبات امنیتی جدید
تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای تقابل و مذاکرات میان ایران و آمریکا است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرد پاسخ آمریکا به حقوق و مطالبات ایران قانع‌کننده نبوده و واشنگتن باید به‌صورت کامل و صریح به هفت شرط ایران پاسخ دهد و به آنها عمل کند.
رضایی تأکید کرد تنها در صورت تحقق این مطالبات، تنگه هرمز باز خواهد شد. باراک راوید، خبرنگار آکسیوس نیز با اشاره به اظهارات او، مدعی شد دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران موضع اخیر آمریکا درباره توافق برای ازسرگیری آتش‌بس و آغاز مذاکرات را رد کرده است.
از سوی دیگر، سردار حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، اعلام کرد چهار کشور هند، چین، عراق و قطر از محدودیت‌های تردد در تنگه هرمز معاف شده‌اند و کشتی‌های این کشورها امکان رفت‌وآمد دارند. او توضیح داد معافیت هند با هدف تسهیل واردات دارو و معافیت چین با هدف برخورداری از حمایت سیاسی این کشور انجام شده است. به گفته وی، ایران از قطر عوارض دریافت نمی‌کند و این معافیت‌ها بر اساس ملاحظات مشخص صورت گرفته‌اند.
در همین چارچوب، دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرده تعیین مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز در صلاحیت انحصاری کشورهای ساحلی است. آرسنیو دومینگز همچنین سازوکار تأمین هزینه خدمات ایمنی دریایی را راهکاری قابل بررسی و منطبق با تجربیات بین‌المللی دانسته است.
مجموع این مواضع نشان می‌دهد موضوع تنگه هرمز در معادلات جدید، صرفاً یک مسئله عبور و مرور دریایی نیست، بلکه به حاکمیت، امنیت منطقه‌ای و شکل‌گیری ترتیبات جدید در غرب آسیا پیوند خورده است.
دیپلماسی منطقه‌ای؛ میانجیگری ادامه دارد، شروط ایران پابرجاست
در عرصه دیپلماسی، رایزنی‌های ایران با کشورهای منطقه و میانجیگران همچنان ادامه دارد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفت‌وگو با شبکه الجزیره تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران هیچ‌گونه خصومتی با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ندارد.
او ضمن قدردانی از نقش مثبت قطر و عمان، از ادامه گفت‌وگوها با عربستان سعودی خبر داد و هدف ایران را دستیابی به ترتیبات امنیتی جدید منطقه‌ای با مشارکت کشورهای منطقه و بدون حضور نظامی بیگانگان عنوان کرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز اعلام کرد قطر و پاکستان همچنان به میانجیگری میان ایران و آمریکا ادامه می‌دهند.
بقایی با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه و توییت رئیس‌جمهور آمریکا تنها نیم ساعت پیش از آغاز آن، تأکید کرد چنین رفتاری نشان می‌دهد طرف مقابل در دیپلماسی جدیت ندارد یا اساساً مفهوم دیپلماسی را به شکل دیگری درک می‌کند.
در همین حال، وزیران امور خارجه ایران و مصر در تماس تلفنی، آخرین تحولات منطقه‌ای و راه‌های کاهش تنش را بررسی کردند. بدر عبدالعاطی و سیدعباس عراقچی بر ضرورت پیگیری دیپلماسی و دستیابی به راه‌حل سیاسی جامع تأکید کردند. قاهره نیز بر اهمیت امنیت خلیج فارس و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها تأکید داشته است.
مصر همچنین برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن اعلام آمادگی کرده است. رایزنی تلفنی وزیران خارجه قطر و ترکیه درباره تحولات منطقه‌ای و راه‌های کاهش تنش نیز از دیگر تحرکات دیپلماتیک اخیر محسوب می‌شود.
تحولات میدانی؛ پدافند ایران و افزایش حساسیت در تنگه هرمز
در عرصه میدانی، روابط عمومی سپاه از انهدام دو فروند پهپاد آمریکایی لوکاس در آسمان بندرخمیر خبر داد. این پهپادها با آتش پدافند رزمندگان سپاه امام سجاد(ع) هرمزگان و در چارچوب شبکه یکپارچه پدافند هوایی منهدم شدند.
هم‌زمان گزارش‌هایی درباره شلیک به شناورهای متخلف در تنگه هرمز منتشر شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، صداهایی شبیه شلیک در بندرعباس و سیریک شنیده شده و برخی منابع از هدف قرار گرفتن شناورهای متخلف خبر داده‌اند. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که عبور شناورها از تنگه هرمز تابع مجوز نیروهای مسلح ایران اعلام شده است.
از سوی دیگر، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا از وقوع حمله به یک شناور در آب‌های تنگه هرمز و نجات خدمه آن توسط عمان خبر داده است. این شناور یک لنج سنتی حامل خدمه هندی بوده که هنگام خروج از تنگه هرمز مورد اصابت قرار گرفته است.
در سرزمین‌های اشغالی نیز نگرانی از احتمال آغاز مجدد جنگ با ایران افزایش یافته است. شهرداری کرمیئیل در شمال سرزمین‌های اشغالی به دستور شهردار این شهر، تمامی پناهگاه‌های عمومی را بازگشایی و برای استفاده فوری ساکنان آماده کرده است.
هزینه‌های جهانی جنگ؛ فشار اقتصادی بر آمریکا و اروپا
پیامدهای اقتصادی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، از حوزه انرژی فراتر رفته و صنایع و زنجیره‌های تأمین جهانی را تحت فشار قرار داده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی هشدار داده است که افزایش هزینه انرژی و اختلال در زنجیره تأمین، حاشیه سود کارخانه‌های جهان را کاهش داده و بر مصرف و اعتماد کسب‌وکارها تأثیر منفی گذاشته است.
در آمریکا نیز افزایش قیمت بنزین، مواد غذایی و کالاهای مصرفی به یکی از پیامدهای مهم جنگ تبدیل شده است. در همین زمینه، درکسل هرد، استراتژیست آمریکایی، تأکید کرده ترامپ با شعار پایان دادن به جنگ وارد کاخ سفید شد، اما برخلاف وعده‌های انتخاباتی خود، آمریکا را وارد جنگی پرهزینه کرد که اکنون آثار آن در زندگی روزمره مردم نمایان شده است.
بیل کلینتون، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا نیز حمله نظامی دولت ترامپ به ایران را اقدامی نسنجیده و فاقد دوراندیشی توصیف کرده و افزایش قیمت بنزین را از پیامدهای مستقیم آن دانسته است.
در اروپا نیز اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، اعلام کرده بسته شدن تنگه هرمز ۱۲۷ میلیارد یورو هزینه اضافی برای واردات سوخت به این قاره تحمیل کرده است.
واکنش‌های بین‌المللی؛ از انتقاد به جنگ تا تأکید بر راه‌حل سیاسی
در سطح بین‌المللی، مخالفت با تداوم تقابل نظامی و تأکید بر مسیر دیپلماسی همچنان ادامه دارد. وزیر دفاع انگلیس با وجود انتقاد از اقدام متقابل تهران، بر ضرورت کاهش تنش‌ها و حل اختلافات از مسیر گفت‌وگو تأکید کرده است.
روزنامه پاکستانی اکسپرس‌تریبیون نیز در سرمقاله‌ای با انتقاد از تلاش‌های بنیامین نتانیاهو برای کشاندن ترامپ به جنگ با ایران، از رئیس‌جمهور آمریکا خواسته است از تکرار تجربه‌های پرهزینه گذشته خودداری کند و مسیر مذاکره را در پیش بگیرد.
الکساندر لوکاشنکو، رئیس‌جمهور بلاروس، نیز رقابت قدرت‌ها برای دستیابی به منابع را انگیزه حمله آمریکا به ایران دانسته و درباره پیامدهای تشدید تنش‌ها و احتمال گسترش بحران به جنگ جهانی سوم هشدار داده است.
در حوزه هسته‌ای، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تصریح کرده ایران در حال حاضر سلاح هسته‌ای در اختیار ندارد؛ هرچند او همچنان درباره برخی ابعاد برنامه هسته‌ای ایران ابراز نگرانی کرده است.
هم‌زمان، تریتا پارسی با انتقاد از رویکرد تبلیغاتی اسرائیل، ادعاهای تازه درباره وجود تسلیحات شیمیایی در ایران را ادامه خط بحران‌سازی این رژیم دانسته و آن را در امتداد فضاسازی‌های پیشین درباره برنامه هسته‌ای ایران ارزیابی کرده است.
تقابل در آستانه تصمیمی سرنوشت‌ساز
مجموع تحولات نشان می‌دهد تقابل ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای حساس شده است؛ مرحله‌ای که در آن تهدیدهای نظامی، تحرکات عملیاتی، فشارهای اقتصادی و میانجیگری‌های دیپلماتیک به‌صورت هم‌زمان جریان دارند.
واشنگتن از یک‌سو با طرح گزینه نظامی و نمایش آمادگی عملیاتی، فشار بر تهران را دنبال می‌کند و از سوی دیگر، امکان توافق و مذاکره را مطرح می‌سازد. در مقابل، ایران ضمن اعلام آمادگی دفاعی و تأکید بر پاسخ بازدارنده، بر شروط هفت‌گانه، حاکمیت خود بر تنگه هرمز، رفع تحریم‌ها، دریافت غرامت و شکل‌گیری نظم امنیتی بدون حضور نیروهای فرامنطقه‌ای پافشاری دارد.
در چنین شرایطی، ادامه میانجیگری‌های منطقه‌ای و تصمیم واشنگتن درباره پذیرش مطالبات ایران، نقش تعیین‌کننده‌ای در مسیر پیش‌رو خواهد داشت؛ مسیری که می‌تواند به توافقی سیاسی منجر شود یا با تکرار خطای محاسباتی آمریکا، وارد مرحله تازه‌ای از تقابل نظامی شود.
