برای فهم جایگاه سید حسن نصرالله باید به لبنانِ دهه ۱۹۸۰ بازگشت؛ کشوری گرفتار جنگ داخلی، حضور گروههای مسلح، مسئله فلسطین و مداخلات قدرتهای خارجی.
در سال ۱۹۸۲، ارتش اسرائیل در جریان حمله به لبنان تا بیروت پیش رفت. اما اشغال نظامی نتوانست مسئله مقاومت را برای همیشه حل کند. در سالهای بعد، نیروهای مختلفی در برابر اشغال شکل گرفتند و تجربه مقاومت به تدریج از یک واکنش پراکنده به یک ساختار منسجمتر تبدیل شد.
شیخ راغب حرب، سید عباس موسوی و عماد مغنیه از جمله چهرههایی بودند که در این روند نقش داشتند و سید حسن نصرالله نیز محصول همین نسلی بود که در دل بحران لبنان رشد کرد.
نصرالله در سالی به رهبری رسید که مقاومت هنوز راه زیادی در پیش داشت
سید حسن نصرالله در سال ۱۹۹۲ و پس از شهادت سید عباس موسوی، در ۳۱ سالگی دبیرکل حزبالله شد. در آن زمان هنوز بخشهایی از جنوب لبنان در اشغال اسرائیل قرار داشت و مقاومت با این پرسش مواجه بود که آیا میتواند از یک نیروی مقطعی به یک بازیگر ماندگار تبدیل شود یا خیر.
پاسخ این پرسش را باید در روند سه دهه بعد جستوجو کرد.
حزبالله در دوران نصرالله تنها به توسعه توان نظامی نپرداخت؛ بلکه در جامعه لبنان، ساختار سیاسی و شبکههای اجتماعی نیز حضور پیدا کرد. همین مسئله باعث شد این جریان از یک سازمان صرفاً نظامی فراتر برود و به بازیگری چندلایه در لبنان تبدیل شود.
سال ۲۰۰۰؛ زمانی که معادله اشغال تغییر کرد
سال ۲۰۰۰ را باید یکی از نقاط عطف تاریخ مقاومت لبنان دانست.
اسرائیل پس از سالها حضور نظامی، از بیشتر مناطق اشغالی جنوب لبنان عقبنشینی کرد. کشوری که در سال ۱۹۸۲ شاهد پیشروی ارتش اسرائیل تا بیروت بود، حالا شاهد خروج همان ارتش از بخش عمده مناطق اشغالی جنوب بود.
این تحول محصول مجموعهای از نیروها، فرماندهان و نسلهای مقاومت بود و نمیتوان آن را به یک فرد تقلیل داد؛ اما در همان مقطع، نام سید حسن نصرالله بیش از هر چهره دیگری با این تحول گره خورد.
از این نقطه به بعد، مسئله فقط لبنان نبود. نام نصرالله در جهان عرب و سپس در معادلات منطقهای بیش از گذشته شنیده شد.
جنگ ۳۳ روزه؛ آزمون بزرگ مقاومت
شش سال بعد، جنگ ۳۳ روزه بار دیگر حزبالله را در برابر ارتش اسرائیل قرار داد.
این جنگ نشان داد معادله سالهای ابتدایی دهه ۱۹۸۰ دیگر همان معادله سابق نیست. حزبالله در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ تجربه و سازمانیافتگی بیشتری پیدا کرده بود و جنگ ۲۰۰۶ نیز جایگاه این جریان را در معادلات منطقهای برجستهتر کرد.
در این دوره، سید حسن نصرالله دیگر صرفاً رهبر یک جریان لبنانی نبود؛ سخنان و مواضع او در سطح منطقه دنبال میشد و نامش با تحولات امنیتی و سیاسی خاورمیانه پیوند خورده بود.
قدرت نصرالله فقط در میدان نظامی خلاصه نمیشد
یکی از خطاهای رایج در تحلیل کارنامه سید حسن نصرالله، تقلیل نقش او به یک فرمانده نظامی است.
حزبالله در دوره او همزمان در پارلمان و دولت لبنان حضور پیدا کرد، شبکه اجتماعی و خدماتی خود را توسعه داد و ساختار نظامیاش را نیز حفظ کرد. این ترکیب، حزبالله را به یکی از بازیگران مهم و در عین حال بحثبرانگیز سیاست لبنان تبدیل کرد.
نصرالله در چنین ساختاری باید درباره جنگ، سیاست داخلی لبنان، روابط منطقهای، مسئله فلسطین و رابطه با ایران و سوریه تصمیم میگرفت و برای مخاطبانی متفاوت سخن میگفت.
به همین دلیل، فهم جایگاه او بدون در نظر گرفتن همزمان سه عرصه میدان، سیاست و جامعه ناقص خواهد بود.
از لبنان تا معادلات منطقهای؛ گسترش میدان مقاومت
پس از سال ۲۰۱۱ و آغاز جنگ سوریه، نقش حزبالله وارد مرحلهای پیچیدهتر شد.
ورود حزبالله به جنگ سوریه با حمایت موافقان و مخالفت منتقدان همراه بود و همچنان یکی از موضوعات مهم اختلاف درباره نقش این جریان در منطقه محسوب میشود. با این حال، یک واقعیت در این دوره قابل مشاهده بود: حزبالله دیگر سازمانی محدود به جغرافیای لبنان نبود.
در همین سالها، نام سید حسن نصرالله در کنار تحولات سوریه، فلسطین و دیگر بحرانهای منطقهای قرار گرفت و جایگاه او از یک رهبر لبنانی به یکی از چهرههای اصلی جریان مقاومت در منطقه گسترش یافت.
روایت دیپلمات پیشین ایران از میراث نصرالله
احمد دستمالچیان، سفیر پیشین ایران در لبنان، در ارزیابی کارنامه سید حسن نصرالله، او را شخصیتی میداند که در ساختارسازی جریان مقاومت نقش اساسی داشته است.
دستمالچیان معتقد است نصرالله توانست تجربه مقاومت را از سطح لبنان به سطح منطقه منتقل کند و این الگو در جریانهایی مانند حشدالشعبی در عراق و انصارالله در یمن نیز نمود پیدا کرد. این بخش، روایت و تحلیل شخصی یک دیپلمات پیشین ایرانی درباره میراث منطقهای نصرالله است.
او همچنین نقش این جریانها را در آنچه «بازدارندگی در برابر اسرائیل» توصیف میکند، برجسته دانسته است.
از عقبنشینی اسرائیل تا جنگ با داعش
در روایت دستمالچیان، یکی از مهمترین نقاط کارنامه نصرالله، نقش حزبالله در تحولات سال ۲۰۰۰ و جنگ ۳۳ روزه است. او عقبنشینی اسرائیل از جنوب لبنان را نقطهای مهم در تاریخ مقاومت میداند و جنگ ۲۰۰۶ را نیز عاملی در تغییر تصویر شکستناپذیری اسرائیل عنوان میکند. این ارزیابی، دیدگاه این دیپلمات پیشین است و در متن منبع به او نسبت داده شده است.
دستمالچیان همچنین با اشاره به جنگ علیه جریانهای تکفیری و داعش، نقش سید حسن نصرالله و قاسم سلیمانی را در تجربهای منطقهای برای مقابله با این جریانها برجسته میکند.
۶ مهر ۱۴۰۳؛ شهادت نصرالله و پایان یک دوره
سید حسن نصرالله در ۶ مهر ۱۴۰۳ در حمله اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت به شهادت رسید.
اما حذف فیزیکی یک رهبر الزاماً به معنای حذف ساختاری نیست. حزبالله طی بیش از سه دهه تنها بر محور یک فرد شکل نگرفته بود؛ بلکه مجموعهای از ساختارهای سیاسی، اجتماعی و نظامی در این مدت شکل گرفته بود.
از همین منظر، شهادت نصرالله را باید هم پایان یک دوره رهبری و هم آغاز مرحلهای تازه برای جریان تحت رهبری او دانست.
میراث نصرالله؛ یک نام یا یک مکتب؟
پرسش اصلی پس از شهادت سید حسن نصرالله فقط این نیست که چه کسی جای او نشست. پرسش مهمتر این است که آیا ساختاری که طی بیش از سه دهه شکل گرفته، میتواند بدون حضور رهبر تاریخی خود همان مسیر را ادامه دهد؟
تاریخ حزبالله نشان میدهد که نصرالله نخستین چهره مقاومت لبنان نبود. پیش از او فرماندهان و رهبران دیگری در این مسیر قرار داشتند و پس از او نیز این جریان وارد مرحله جدیدی شده است.
اهمیت نصرالله در این میان، در نقشی است که در انتقال حزبالله از دوران مقاومت علیه اشغال به مرحله حضور مؤثر در سیاست لبنان و معادلات منطقهای ایفا کرد.
نصرالله؛ بخشی از تاریخ معاصر مقاومت
فاصله میان بیروت سال ۱۹۸۲ و جنوب لبنان سال ۲۰۰۰، فقط فاصله زمانی میان دو رویداد نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ پرتنش لبنان و منطقه را روایت میکند.
در یک سوی این مسیر، ارتش اسرائیل تا بیروت پیش رفت و در سوی دیگر، از بخش عمده مناطق اشغالی جنوب لبنان عقبنشینی کرد. در میان این دو نقطه، چندین نسل از نیروهای مقاومت شکل گرفتند و سید حسن نصرالله بیش از سه دهه در رأس حزبالله قرار داشت.
به همین دلیل، بازخوانی کارنامه او صرفاً بازخوانی زندگی یک رهبر نیست؛ بازخوانی بخشی از تاریخ معاصر لبنان، تاریخ مقاومت و تغییر موازنههای امنیتی منطقه است.
سید حسن نصرالله اکنون بخشی از تاریخ است؛ اما تاریخی که با شهادت او بسته نشد و همچنان در تحولات لبنان و منطقه ادامه دارد.
