سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیه، در گفتوگو با خبرگزاری تاس اعلام کرد که ایده برگزاری نشست سهجانبه میان ولادیمیر پوتین، دونالد ترامپ و شی جینپینگ وجود دارد و برگزاری چنین نشستی منتفی نیست.
با این حال، ریابکوف تأکید کرده است که این نشست در حال حاضر در مرحله آمادهسازی قرار ندارد. همین تفکیک میان «وجود ایده» و «آغاز فرآیند اجرایی» اهمیت دارد؛ چراکه نشان میدهد مسکو فعلاً بیش از آنکه از یک برنامه قطعی سخن بگوید، در حال ارسال یک سیگنال سیاسی به دو پایتخت دیگر است.
این اظهارنظر تنها یک روز پس از دیدار استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه رئیسجمهور آمریکا، با ولادیمیر پوتین در مسکو مطرح شده است؛ دیداری که محور اصلی آن جنگ اوکراین و مسیرهای احتمالی پایان دادن به این بحران بود.
چرا روسیه ایده نشست سهجانبه را مطرح میکند؟
از منظر مسکو، قرار گرفتن روسیه، آمریکا و چین در یک قاب سیاسی واحد میتواند حامل یک پیام مهم باشد: مسائل اصلی نظم جهانی دیگر صرفاً در چارچوب تصمیمات غرب یا نهادهای سنتی بینالمللی تعیین نمیشوند و سه قدرت بزرگ دارای ظرفیت تأثیرگذاری مستقیم بر معادلات جهانی هستند.
روسیه با طرح این ایده میتواند به دنبال تثبیت جایگاه خود بهعنوان یکی از قطبهای اصلی نظام بینالملل باشد؛ آن هم در شرایطی که جنگ اوکراین عملاً روابط مسکو و غرب را دستخوش بزرگترین بحران چند دهه اخیر کرده است.
از سوی دیگر، حضور چین در چنین قالبی نیز معادله را از یک مذاکره دوجانبه روسیه و آمریکا فراتر میبرد و آن را به موضوعی درباره آینده نظم جهانی تبدیل میکند.
پرونده اوکراین؛ موضوع اصلی یا تنها نقطه شروع؟
اظهارات ریابکوف درباره اهمیت دستور کار، شاید مهمترین بخش سخنان او باشد. وی تأکید کرده است که نشستهای سطح بالای اینچنینی میتوانند سیگنالهای مهمی ارسال کنند، اما جنبه عملی آنها به نحوه تدوین دستور کار بستگی دارد.
این مسئله نشان میدهد که برگزاری چنین نشستی صرفاً به توافق بر سر زمان و مکان دیدار سران محدود نخواهد بود. اختلافات روسیه و آمریکا بر سر اوکراین، رقابت واشنگتن و پکن، آینده اقتصاد جهانی، امنیت انرژی، کنترل تسلیحات و ترتیبات امنیتی اروپا و آسیا، مجموعهای از موضوعاتی هستند که میتوانند در چنین چارچوبی مطرح شوند.
بنابراین، اگرچه جنگ اوکراین میتواند نقطه آغاز رایزنیها باشد، اما یک نشست احتمالی پوتین، ترامپ و شی میتواند به سرعت به بستری برای گفتوگو درباره مسائل بزرگتر نظام بینالملل تبدیل شود.
پیام پنهان به اروپا
یکی دیگر از پیامدهای احتمالی چنین ایدهای، نحوه مواجهه اروپا با آن است. اگر قرار باشد درباره آینده امنیت اروپا، جنگ اوکراین و ترتیبات پس از جنگ میان سه قدرت بزرگ مذاکره شود، غیبت کشورهای اروپایی میتواند این نگرانی را در پایتختهای اروپایی تقویت کند که تصمیمات مربوط به امنیت این قاره در سطحی فراتر از مشارکت مستقیم آنها اتخاذ شود.
به همین دلیل، حتی طرح ایده نشست سهجانبه نیز میتواند برای اروپا یک هشدار سیاسی باشد؛ بهویژه اگر مذاکرات آمریکا و روسیه درباره اوکراین وارد مرحلهای جدیتر شود.
مثلث مسکو، واشنگتن و پکن؛ ائتلاف یا مدیریت رقابت؟
البته نباید از طرح این ایده به معنای شکلگیری یک «ائتلاف سهجانبه» میان روسیه، آمریکا و چین برداشت کرد. تضاد منافع میان واشنگتن و پکن همچنان عمیق است و روابط روسیه و آمریکا نیز با مجموعهای از اختلافات بنیادین روبهروست.
آنچه میتواند اهمیت داشته باشد، ایجاد یک کانال مستقیم در بالاترین سطح میان سه قدرتی است که هر کدام در یکی از مهمترین کانونهای ژئوپلیتیکی جهان نقش تعیینکننده دارند.
در واقع، چنین نشستی بیش از آنکه الزاماً نشانه همگرایی سه کشور باشد، میتواند تلاشی برای مدیریت رقابت میان قدرتهای بزرگ و تعیین خطوط قرمز جدید در نظام بینالملل تلقی شود.
چرا این موضوع برای ایران مهم است؟
برای ایران، اهمیت چنین تحولی در آن است که هرگونه بازآرایی روابط میان آمریکا، روسیه و چین میتواند بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم بر معادلات منطقهای اثر بگذارد.
اگر مذاکرات مسکو و واشنگتن درباره اوکراین به یک روند گستردهتر برای گفتوگو درباره مسائل جهانی تبدیل شود، موضوعاتی مانند تحولات غرب آسیا، امنیت انرژی، تحریمها و آینده مناسبات آمریکا با ایران نیز ممکن است در چارچوب بزرگتر رقابت قدرتها معنا پیدا کند.
از این منظر، تهران نمیتواند صرفاً نظارهگر تغییر آرایش قدرتهای بزرگ باشد. برای ایران، حفظ و تقویت روابط راهبردی با شرکای شرقی در کنار فعال نگه داشتن دیپلماسی مستقل و چندجانبه، اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
یک ایده با پیامدهای بزرگ
فعلاً نباید از سخنان ریابکوف بهعنوان تصمیم قطعی برای برگزاری نشست پوتین، ترامپ و شی یاد کرد؛ چراکه خود مقام روس نیز تصریح کرده است که این نشست هنوز وارد مرحله آمادهسازی نشده است.
با این حال، طرح رسمی ایده چنین نشستی از سوی مسکو، فارغ از تحقق یا عدم تحقق آن، یک سیگنال سیاسی مهم است. این ایده نشان میدهد که روسیه تلاش دارد گفتوگوهای خود با واشنگتن را صرفاً به پرونده اوکراین محدود نکند و در صورت فراهم شدن شرایط، آن را به سطح بحث درباره نظم آینده جهان ارتقا دهد.
اگر چنین نشستی در نهایت شکل بگیرد، اهمیت آن صرفاً به حضور سه رئیسجمهور محدود نخواهد بود؛ بلکه میتواند نشانهای از ورود نظام بینالملل به مرحلهای باشد که در آن رقابت و مذاکره میان قدرتهای بزرگ، بیش از گذشته در تعیین قواعد بازی جهانی نقش ایفا میکند.
