بانک مرکزی از سهشنبه ۳ شهریور ۱۴۰۵، مرحله نخست عرضه ۵۰۰ میلیون دلار اسکناس ارز به شبکه بانکی را آغاز کرد. هدف این طرح، تأمین نیاز متقاضیان، تقویت عرضه رسمی و کنترل نوسانهای بازار ارز اعلام شده است.
بررسی معاملات تا پنجشنبه ۵ شهریور نشان میدهد در مجموع تنها حدود ۲۰ میلیون دلار اسکناس از سوی متقاضیان خریداری شده و نزدیک به ۴۸۰ میلیون دلار از ظرفیت عرضه همچنان بدون استفاده باقی مانده است.
این رقم به معنای فروش یکجای ۵۰۰ میلیون دلار نیست؛ بلکه ظرفیت مرحله نخست عرضه بانک مرکزی است. بانکها بر اساس نیاز خود سفارش ثبت میکنند و ارز تخصیصیافته از طریق شعب منتخب و صرافیهای بانکی به متقاضیان حقیقی و حقوقی ارائه میشود. در صورت افزایش تقاضا، امکان افزایش عرضه نیز وجود دارد.
تقاضای روزانه اسکناس چقدر است؟
اگرچه آمار رسمی روزانهای از کل معاملات اسکناس منتشر نمیشود، اما برآوردهای موجود تصویری از اندازه این بازار ارائه میکند. بیش از ۹۵ درصد معاملات ارزی از مسیر حواله انجام میشود و سهم اسکناس حدود پنج درصد است.
با توجه به میانگین ۱۴۲ میلیون دلار معاملات روزانه در مرکز مبادله ارز و طلا، حجم تقریبی معاملات اسکناس حدود ۷.۱ میلیون دلار در روز برآورد میشود. همچنین با در نظر گرفتن میانگین تأمین روزانه ۱۷۵ میلیون دلار از ابتدای سال، حجم اسکناس متناظر با این رقم حدود ۸.۷۵ میلیون دلار خواهد بود.
بر این اساس، تقاضای روزانه اسکناس را میتوان حدود ۷ تا ۹ میلیون دلار در نظر گرفت. ظرفیت ۵۰۰ میلیون دلاری مرحله نخست، از نظر اسمی میتواند نیاز حدود ۵۵ تا ۷۰ روز این بازار را پوشش دهد؛ البته این محاسبه صرفاً برآوردی است و میزان تقاضا در شرایط مختلف تغییر میکند.
۲۰ میلیون دلار خرید در برابر ۵۰۰ میلیون دلار ظرفیت
فاصله میان عرضه بالقوه و خرید ثبتشده، پیام مهمی برای بازار ارز دارد. در حالی که امکان عرضه ۵۰۰ میلیون دلار فراهم شده، طی سه روز فقط ۲۰ میلیون دلار خریداری شده است؛ بنابراین ظرفیت عرضه رسمی ۲۵ برابر تقاضای بالفعل بوده است.
این دادهها نشان میدهد دستکم در بخش اسکناس، بازار با کمبود عرضه روبهرو نیست. در شرایطی که عرضه رسمی از تقاضای موجود بیشتر باشد، افزایش قیمت ارز را نمیتوان تنها به کمبود اسکناس نسبت داد.
ارز عرضهشده از طریق شبکه بانکی با نرخ توافقی در اختیار متقاضیان قرار میگیرد و قیمت آن متناسب با تحولات بازار تعدیل میشود. تداوم دسترسی متقاضیان به این ارز میتواند از شکلگیری فشار قیمتی و تشدید انتظارات تورمی جلوگیری کند.
ذخایر ارزی در خدمت مدیریت بازار
مهدی دارابی، دستیار رئیسکل بانک مرکزی در امور ارزی، پیشتر اعلام کرده بود اصلاح سیاستهای ارزی از دیماه سال گذشته به تقویت ذخایر اسکناس و حواله بانک مرکزی منجر شده است.
بر این اساس، عرضه ۵۰۰ میلیون دلاری سقف منابع ارزی قابل استفاده برای مدیریت بازار نیست و در صورت افزایش سفارشها، امکان تداوم یا افزایش عرضه وجود دارد.
در مجموع، دادههای سه روز نخست نشان میدهد مسئله اصلی بازار اسکناس، کمبود منابع ارزی نیست؛ بلکه میزان تقاضای واقعی، رفتار متقاضیان و انتظارات شکلگرفته در بازار اهمیت بیشتری دارد. بنابراین افزایش قیمت ارز را نمیتوان صرفاً با استناد به کمبود عرضه اسکناس در شبکه رسمی توجیه کرد.
