ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، در گفت‌وگو با ریانووستی مدعی شد سامانه‌های ارتباطات ماهواره‌ای مشابه استارلینک بیش از پیش برای مداخله در امور داخلی کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرند. او با اشاره به ایران گفت تهران در سال ۲۰۲۲ شواهدی درباره استفاده از پایانه‌های غیرقانونی استارلینک برای هماهنگی اعتراضات ارائه کرده بود. به گفته زاخارووا، از آن زمان بیش از ۱۰ کشور با مواردی از استفاده غیرقانونی از چنین سامانه‌هایی مواجه شده‌اند.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که ایران نیز طی روزهای اخیر بار دیگر مسئله فعالیت غیرمجاز استارلینک را در سطح بین‌المللی پیگیری کرده است. تهران ۴ اکتبر سفیر نروژ را در اعتراض به آنچه «عدم اقدام مؤثر برای جلوگیری از فعالیت غیرمجاز استارلینک در ایران» خوانده، احضار کرد. ایران استدلال می‌کند نروژ به‌عنوان کشوری که مسئول ثبت شبکه استارلینک نزد اتحادیه بین‌المللی مخابرات است، باید برای جلوگیری از انتقال و فعالیت غیرمجاز این پایانه‌ها اقدام کند.
وقتی یک شبکه ارتباطی، وارد میدان جنگ می‌شود
ابعاد امنیتی استارلینک تنها به ایران محدود نیست. درخواست اخیر رئیس‌جمهور فنلاند از ایلان ماسک برای گسترش پوشش استارلینک در اوکراین، با هدف استفاده از ارتباطات ماهواره‌ای در عملیات علیه مواضع پرتاب موشک‌های روسیه، نمونه دیگری از تغییر جایگاه این فناوری است.
در چنین شرایطی، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، استفاده از استارلینک برای حمله به عمق خاک روسیه را اقدامی خطرناک و نسنجیده توصیف کرده است.
بنابراین مسئله اصلی دیگر فقط «اینترنت ماهواره‌ای» نیست؛ بلکه پرسش این است که چه کسی زیرساخت ارتباطی را کنترل می‌کند، این زیرساخت در چه شرایطی فعال یا غیرفعال می‌شود و آیا می‌تواند در یک بحران امنیتی به بخشی از عملیات نظامی یا سیاسی تبدیل شود؟
تهران: استارلینک را فقط یک مسئله اینترنتی نمی‌دانیم
در همین چارچوب، سیدمحمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، در همایش سکوهای اینترنتی اعلام کرد ایران از نظر فنی برای مواجهه با تهدیدات احتمالی مرتبط با اینترنت ماهواره‌ای آمادگی دارد.
آقامیری گفت ایران در جریان حوادث دی‌ماه سال گذشته توانسته است به‌صورت مدیریت‌شده پایانه‌های استارلینک را از کار بیندازد و تأکید کرد فناوری‌ها و ابزارهای دیگری نیز برای شناسایی و جلوگیری از فعالیت این پایانه‌ها در اختیار کشور قرار دارد.
او همچنین با اشاره به حملات سایبری همزمان با جنگ اخیر، گفت بخش قابل توجهی از این حملات با همکاری متخصصان، دستگاه‌های اجرایی و کسب‌وکارهای فضای مجازی مهار شد؛ هرچند در برخی موارد نیز مهاجمان توانستند اختلال‌هایی ایجاد کنند. به گفته او، تجربه جنگ اخیر نشان داد که تاب‌آوری سایبری فقط به توان یک دستگاه وابسته نیست و همکاری دولت، بخش خصوصی و متخصصان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
تنظیم‌گری فضای مجازی؛ مسئله‌ای فراتر از فیلترینگ و محدودیت
بخش دیگری از سخنان آقامیری به تحول در نظام تنظیم‌گری اختصاص داشت. او معتقد است همگرایی محتوا، خدمات و زیرساخت در فضای مجازی باعث شده مدل‌های سنتی تنظیم‌گری دیگر به‌تنهایی پاسخگوی شرایط جدید نباشند.
از نگاه او، سیاست‌گذار با یک دوگانه مواجه است: سخت‌گیری بیش از اندازه می‌تواند به کسب‌وکارهای دیجیتال آسیب بزند و تساهل بیش از حد نیز می‌تواند حاکمیت را در حوزه‌هایی مانند امنیت و حریم خصوصی با مشکل مواجه کند.
در همین راستا، توسعه بیمه سایبری، شکل‌گیری ارزیابان امنیتی، اجرای برنامه‌های باگ‌بانتی و رتبه‌بندی امنیتی سکوها در دستور کار قرار گرفته است. آقامیری گفته نتایج رتبه‌بندی امنیتی سکوها پس از تکمیل فرایندهای مربوط، به اطلاع مردم خواهد رسید تا کاربران بتوانند درباره سطح ریسک امنیتی خدمات مختلف انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشند.
یک دوگانه مهم؛ دسترسی آزاد یا حاکمیت بر زیرساخت؟
آنچه از کنار هم گذاشتن این تحولات به دست می‌آید، یک تغییر مهم در تعریف «امنیت اینترنت» است.
در سال‌های گذشته، بحث اینترنت ماهواره‌ای عمدتاً با موضوع افزایش دسترسی کاربران به اینترنت و عبور از محدودیت‌های شبکه زمینی مطرح می‌شد. اما اکنون دولت‌ها به این موضوع از زاویه دیگری نگاه می‌کنند: استقلال ارتباطی، امنیت ملی، تاب‌آوری زیرساخت و امکان استفاده نظامی از شبکه‌های ماهواره‌ای.
از یک سو، چنین فناوری‌هایی می‌توانند در زمان بحران به حفظ ارتباطات و دسترسی به اطلاعات کمک کنند؛ از سوی دیگر، زمانی که زیرساخت ارتباطی خارج از کنترل دولت قرار دارد، نگرانی‌های امنیتی و حاکمیتی نیز افزایش می‌یابد.
حتی اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز در بررسی موضوع استارلینک در ایران، به گزارش تهران درباره ادامه فعالیت غیرمجاز برخی پایانه‌ها و اختلاف دیدگاه میان ایران و آمریکا درباره صلاحیت این نهاد در رسیدگی به موضوع اشاره کرده است.
جنگ آینده فقط با موشک و پهپاد نیست
پیام اصلی تحولات اخیر روشن است: فضای مجازی و زیرساخت‌های ارتباطی به بخشی از میدان تقابل امنیتی دولت‌ها تبدیل شده‌اند.
استارلینک نمونه برجسته این تغییر است؛ شبکه‌ای که در شرایط عادی می‌تواند یک فناوری ارتباطی پیشرفته باشد، اما در شرایط جنگ و بحران ممکن است از سوی طرف‌های مختلف به‌عنوان ابزار ارتباطی، اطلاعاتی یا حتی عملیاتی مورد استفاده قرار گیرد.
برای ایران نیز این مسئله صرفاً به مسدودسازی یا مقابله با یک فناوری خارجی محدود نمی‌شود. سخنان اخیر رئیس مرکز ملی فضای مجازی نشان می‌دهد تهران تلاش دارد همزمان سه مسیر را دنبال کند: افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های داخلی، توسعه توان فنی برای مقابله با تهدیدات ماهواره‌ای و سایبری، و ایجاد سازوکار جدید برای تنظیم‌گری فضای مجازی.
در چنین شرایطی، رقابت اصلی تنها بر سر «وصل بودن یا نبودن اینترنت» نیست؛ بلکه بر سر این است که در زمان بحران، چه کسی کنترل زیرساخت ارتباطی را در اختیار دارد و چه میزان از حاکمیت دیجیتال یک کشور قابل حفظ است.
