انتشار سریال «یل»، محصول شرکت پارس فیلمنت، در پی دستور قضایی و به دلیل انتشار محتوای مغایر با قوانین و اخلاق عمومی تا اطلاع ثانوی متوقف شده است. این تصمیم پس از حاشیههای قسمت ششم مجموعه و انتشار تصاویری از در آغوش گرفتن دو شخصیت با بازی بابک حمیدیان و سهیلا رضوی اتخاذ شد.
با این حال، ماجرای «یل» تنها به یک سکانس محدود نمیشود. بررسی پروندههای پیشین شبکه نمایش خانگی نشان میدهد اختلاف بر سر محتوای آثار، مجوزهای تولید و انتشار و نحوه اجرای اصلاحات نظارتی، در سالهای گذشته بارها تکرار شده است.
از «ممنوعه» تا «یل»؛ تکرار اختلاف بر سر ضوابط انتشار
پرونده سریال «یل» در شرایطی شکل گرفته که نمونههای مشابهی از اختلاف میان سازندگان آثار نمایش خانگی و نهادهای نظارتی در سالهای گذشته وجود داشته است. در برخی از این پروندهها، انتشار مجموعه پس از طرح انتقادها یا اعلام ایرادهای نظارتی متوقف شد و ادامه پخش به اعمال اصلاحات یا دریافت مجوزهای لازم موکول شد.
یکی از پرسشهای اصلی در این زمینه، نحوه نظارت بر آثار پیش از انتشار است؛ اینکه چگونه برخی اختلافهای محتوایی یا حقوقی پس از عرضه عمومی مجموعهها به موضوع مناقشه تبدیل میشوند و چرا رسیدگی به آنها در مواردی به توقف پخش و ورود مراجع قضایی میانجامد.
«ممنوعه»؛ یکی از نخستین پروندههای جنجالی شبکه نمایش خانگی
سریال «ممنوعه» به کارگردانی امیر پورکیان و تهیهکنندگی صادق یاری، در شهریورماه ۱۳۹۷ وارد شبکه نمایش خانگی شد؛ اما انتشار قسمتهای ابتدایی آن با انتقادهایی درباره محتوای نمایشی مجموعه همراه شد.
نمایش مصرف مواد مخدر، روابط خارج از چارچوب خانواده و برخی مناسبات اجتماعی شخصیتها از جمله موضوعاتی بود که در نقدهای رسانهای به آنها اشاره شد. این واکنشها در نهایت به ورود نهادهای نظارتی و توقف موقت توزیع مجموعه منجر شد.
حسین پارسایی، مدیرکل وقت دفتر نمایش خانگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرده بود تا زمان اعمال اصلاحات لازم و جلوگیری از سوءبرداشت مخاطبان، اجازه انتشار سریال داده نخواهد شد. ابراهیم داروغهزاده، مدیرکل وقت نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی نیز از ضرورت بازبینی قسمتهای تولیدشده خبر داده بود.
«ممنوعه» پس از وقفهای حدوداً دوماهه و انجام اصلاحات، بار دیگر به چرخه توزیع بازگشت. با این حال، این پرونده پرسشهایی درباره نحوه بررسی آثار پیش از انتشار و مسئولیت عوامل تولید و پلتفرمها در رعایت ضوابط مطرح کرد.
تجربه این مجموعه نشان داد که اختلافهای نظارتی ممکن است پس از آغاز انتشار عمومی به توقف پخش و اصلاح بخشهایی از اثر منجر شود؛ موضوعی که در پروندههای بعدی شبکه نمایش خانگی نیز تکرار شد.
«زخم کاری»؛ اختلاف بر سر ممیزی و توقف انتشار
سریال «زخم کاری» به کارگردانی محمدحسین مهدویان، در تابستان ۱۴۰۰ از طریق پلتفرم فیلیمو منتشر شد و به دلیل برخی صحنههای مرتبط با مصرف دخانیات، مواد مخدر، مشروبات الکلی، خشونت و روابط میان شخصیتها با انتقادهای نظارتی مواجه شد.
یکی از مهمترین اختلافها میان عوامل تولید و ساترا در تیرماه ۱۴۰۰ و همزمان با انتشار قسمت هفتم فصل نخست شکل گرفت. طبق توضیحات منتشرشده از سوی عوامل سریال، از مجموع ۱۲ مورد اصلاحی اعلامشده، ۱۰ مورد اعمال شده بود؛ اما درباره دو مورد دیگر اختلاف نظر وجود داشت.
ساترا با اصلاحات انجامشده موافقت نکرد و بر حذف کامل دو بخش باقیمانده تأکید داشت. در نتیجه، انتشار قسمت هفتم در موعد مقرر انجام نشد.
فیلیمو نیز در اطلاعیهای، توقف انتشار را ناشی از توافقنکردن عوامل تولید با تیم نظارت ساترا اعلام کرد. علی سعد، معاون وقت کاربران و تنظیمگری اجتماعی ساترا، در واکنش به این اتفاق گفت اصلاحات پس از بررسیهای تخصصی به پلتفرم ابلاغ شده و عوامل فرصت کافی برای اعمال آنها داشتهاند.
او همچنین نسبت به تبدیل اختلافهای مکرر درباره ممیزی به روشی برای جلب توجه عمومی هشدار داده بود.
این اختلاف سرانجام در ۲۸ تیرماه ۱۴۰۰ و پس از اعمال اصلاحات موردنظر ساترا پایان یافت و انتشار قسمت هفتم از سر گرفته شد.
پرونده «زخم کاری» بار دیگر مسئله زمان و شیوه اجرای نظارت را مطرح کرد؛ اینکه آیا بررسی محتوای آثار باید پیش از انتشار به نتیجه برسد یا اختلافها پس از عرضه قسمتها و شکلگیری واکنشهای عمومی پیگیری شوند.
«میخواهم زنده بمانم»؛ اختلاف بر سر بازنمایی نهادهای تاریخی
سریال «میخواهم زنده بمانم» به کارگردانی شهرام شاهحسینی و تهیهکنندگی محمد شایسته، در سال ۱۴۰۰ به یکی دیگر از پروندههای بحثبرانگیز شبکه نمایش خانگی تبدیل شد.
این مجموعه که از طریق فیلیمو منتشر میشد، داستانی عاشقانه را در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی دهه ۱۳۶۰ روایت میکرد؛ اما نحوه بازنمایی برخی نهادهای انتظامی و امنیتی آن دوران با اعتراض نیروی انتظامی مواجه شد.
معاونت اجتماعی نیروی انتظامی در نامهای رسمی به ساترا خواستار توقف پخش مجموعه شد. در این نامه، سازندگان به رعایتنکردن برخی توافقها و اصلاحات موردنظر درباره قسمتهای دوازدهم و سیزدهم متهم شده بودند.
فیلیمو نیز در اطلاعیهای اعلام کرد معاونت اجتماعی ناجا خواستار جمعآوری قسمتهای پیشین از پلتفرم و سایر سایتهای اینترنتی شده و رعایت ملاحظات این نهاد در قسمتهای بعدی را مطالبه کرده است.
نیروی انتظامی در موضعگیری خود، روایت سریال از عملکرد کمیته انقلاب اسلامی و شهربانی را فاقد مستندات تاریخی دانسته و به نحوه بازنمایی این نهادها اعتراض کرده بود.
پس از برگزاری جلساتی با حضور نمایندگان نیروی انتظامی، مؤسسه ناجی هنر، ساترا و عوامل سازنده، فیلیمو در ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ از صدور مجوز انتشار مجدد خبر داد. قسمت پانزدهم نیز روز بعد منتشر شد.
این پرونده نشان داد اختلافهای مربوط به شبکه نمایش خانگی تنها به صحنههای نمایشی و مسائل اخلاقی محدود نیست و نحوه روایت تاریخ و بازنمایی نهادهای رسمی نیز میتواند به مناقشه میان سازندگان و نهادهای مسئول منجر شود.
«غربت»؛ انتشار بدون مجوز و ورود دستگاه قضایی
سریال «غربت» به نویسندگی و کارگردانی امیر پورکیان و تهیهکنندگی صادق یاری، در تابستان ۱۴۰۳ با حاشیههای متعددی روبهرو شد. این مجموعه که از طریق نماوا منتشر شد، علاوه بر انتقادهای محتوایی، به دلیل مسئله مجوز انتشار نیز مورد توجه قرار گرفت.
داستان سریال درباره گروهی از زنان فعال در یک کارتل مواد مخدر است که برای فرار و مهاجرت تلاش میکنند. پس از انتشار قسمتهای ابتدایی، برخی دیالوگها و نحوه نمایش زندگی مردم مناطق عربزبان جنوب کشور با انتقادهایی روبهرو شد.
محسن موسویزاده، نماینده اهواز در مجلس، نیز به آنچه توهین به قومیت عرب در این مجموعه میدانست اعتراض کرد و از پیگیری موضوع خبر داد.
ساترا در دوم شهریور ۱۴۰۳ اعلام کرد «غربت» بدون طی مراحل قانونی انتشار عرضه شده و محتوای آن مورد تأیید این سازمان نیست. این نهاد همچنین از تذکرهای کتبی به مدیران نماوا و طرح شکایت در مراجع قضایی خبر داد.
در ادامه، علی صالحی، دادستان تهران، چهارم شهریورماه از دستور توقف پخش سریال خبر داد. او اعتراض و گلایه هموطنان عربزبان را از دلایل ورود دستگاه قضایی به این پرونده عنوان کرد.
پس از حدود ۴۰ روز توقف و برگزاری جلساتی با حضور عوامل تولید، مدیران نماوا، ساترا و نمایندگان دستگاه قضایی، زمینه بازگشت مجموعه به شبکه نمایش خانگی فراهم شد و قسمت چهارم آن در ۱۳ مهر ۱۴۰۳ منتشر شد.
تفاوت مهم پرونده «غربت» با برخی اختلافهای پیشین، تأکید ساترا بر انتشار مجموعه بدون طی مراحل قانونی دریافت مجوز بود؛ موضوعی که بحث درباره مسئولیت پلتفرمها در رعایت فرآیندهای قانونی را پررنگتر کرد.
«تاسیان»؛ اختلاف بر سر مجوز تولید و نحوه روایت تاریخ
سریال «تاسیان» به نویسندگی و کارگردانی تینا پاکروان و تهیهکنندگی علی اسدزاده، از بهمن ۱۴۰۳ از طریق فیلیمو منتشر شد و به دلیل محتوای تاریخی و برخی صحنههای نمایشی با واکنشهای مختلفی روبهرو شد.
داستان این مجموعه در سالهای پایانی حکومت پهلوی میگذرد و رابطه عاشقانه میان امیر، مأمور ساواک، و شیرین را در بستر وقایع سیاسی و اجتماعی آن دوره روایت میکند.
نحوه بازنمایی ساواک و شخصیتهای مرتبط با آن، از جمله محورهای انتقاد برخی رسانهها بود. همچنین نمایش رقص، بوسه، در آغوش گرفتن شخصیتها و صحنههای مرتبط با مصرف مشروبات الکلی و دخانیات با اعتراضهایی همراه شد.
ستاد امر به معروف و نهی از منکر نیز اعلام کرد در واکنش به برخی صحنههای مجموعه از فیلیمو و ساترا شکایت کرده است.
ساترا در ۲۴ بهمن ۱۴۰۳ اعلام کرد این سریال بدون طی کامل مراحل اخذ مجوز منتشر شده و از جمله موارد مورد اعتراض، نمایش بیحجابی، رقص مختلط، مصرف دخانیات و مشروبات الکلی بوده است.
در پنجم اسفند همان سال، خبرگزاری میزان از توقف پخش «تاسیان» به دلیل نداشتن مجوزهای لازم برای تولید و انتشار خبر داد. پس از آن نیز ساترا اعلام کرد مجموعه صرفاً مجوز طرح اولیه را دریافت کرده و مجوزهای فیلمنامه و تولید آن هنوز صادر نشده است.
در مقابل، قسمت چهارم سریال در ۱۷ اسفند ۱۴۰۳ منتشر شد؛ اتفاقی که بار دیگر اختلاف درباره وضعیت مجوز و ادامه انتشار مجموعه را در مرکز توجه قرار داد.
پرونده «تاسیان» از این جهت قابل توجه بود که مناقشه تنها بر سر اصلاح چند صحنه نبود، بلکه وضعیت مجوزهای مختلف اثر، از طرح اولیه تا فیلمنامه، تولید و انتشار را نیز دربر میگرفت.
«سووشون»؛ توقف پخش و اختلاف بر سر اعتبار مجوزها
سریال «سووشون» به کارگردانی نرگس آبیار و تهیهکنندگی محمدحسین قاسمی، بر اساس رمان سیمین دانشور ساخته شد و در خرداد ۱۴۰۴ با یکی از مهمترین پروندههای نظارتی شبکه نمایش خانگی مواجه شد.
این مجموعه روایتی تاریخی از شیراز در دوران حضور نیروهای بیگانه در ایران ارائه میدهد و پس از حدود چهار سال تولید، انتشار آن از طریق نماوا آغاز شد.
انتشار نخستین قسمت در صبح جمعه ۹ خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد، اما چند ساعت بعد مرکز رسانه قوه قضائیه از توقف پخش مجموعه و مسدودسازی نماوا خبر داد. دلیل اعلامشده، نداشتن مجوزهای قانونی و تمکیننکردن به مراجع ذیربط عنوان شد.
ساترا نیز در اطلاعیهای در دهم خرداد اعلام کرد «سووشون» صرفاً مجوز طرح اولیه را دریافت کرده و فیلمنامه آن موفق به دریافت مجوز تولید نشده است.
این سازمان همچنین مدعی شد پیش از انتشار، جلسات متعددی با مدیران نماوا و عوامل سریال برگزار کرده و اصلاحات موردنظر را به آنها اعلام کرده بود.
در مقابل، مدیران نماوا روایت متفاوتی از وضعیت مجوزهای مجموعه ارائه کردند و اختلاف اصلی را به حدود ۶۲ ثانیه از محتوای سریال مرتبط دانستند.
عباس سیاح طاهری، معاون وقت کاربران و تنظیمگری اجتماعی ساترا، نیز اعلام کرده بود که نماوا به دلیل تخلف در فرآیند تولید و انتشار ممکن است برای چند ماه مسدود بماند.
پس از چند هفته مذاکره و اعمال اصلاحات موردنظر، تهیهکننده مجموعه در تیرماه ۱۴۰۴ از صدور مجوز انتشار خبر داد. قسمت دوم «سووشون» نیز سوم مرداد همان سال منتشر شد.
این پرونده بار دیگر تفاوت میان مجوز طرح اولیه، مجوز فیلمنامه، مجوز تولید و مجوز انتشار را به یکی از محورهای اصلی اختلاف میان پلتفرم و نهاد تنظیمگر تبدیل کرد.
«یل»؛ توقف قضایی پس از حاشیههای قسمت ششم
سریال «یل» به کارگردانی جمشید محمودی و تهیهکنندگی نوید محمودی، در آبان ۱۴۰۵ با حاشیههایی درباره محتوای قسمت ششم خود خبرساز شد.
در این قسمت، صحنهای از در آغوش گرفتن شخصیت مادر با بازی سهیلا رضوی و پسرش با بازی بابک حمیدیان به نمایش درآمد که با واکنشهایی در فضای رسانهای همراه شد.
حاشیههای این مجموعه پیش از انتشار قسمت ششم نیز مطرح شده بود. برخی گزارشها به صحنههای مرتبط با مصرف مشروبات الکلی اشاره کردهاند و همزمان خبرهایی درباره اعلام اصلاحیه از سوی ساترا به سازندگان منتشر شده بود.
در نهایت، ۲۴ آبان ۱۴۰۵ خبر توقف انتشار سریال با دستور قضایی دادسرای ناحیه ۳۵ تهران، موسوم به دادسرای فرهنگ و رسانه، منتشر شد. علت اعلامشده برای این تصمیم، انتشار محتوای مجرمانه و مغایر با عفت و اخلاق عمومی عنوان شده است.
در بررسی این پرونده باید میان علت رسمی اعلامشده برای توقف انتشار و سکانس در آغوش گرفتن که همزمان با این تصمیم مورد توجه قرار گرفت، تفاوت قائل شد.
پرسش اصلی درباره «یل» نیز به چگونگی عبور محتوای مورد مناقشه از مراحل بازبینی و نظارت و مسئولیت پلتفرم منتشرکننده بازمیگردد.
«سرخ و سیاه»؛ حاشیههای یک روایت تاریخی از دوره قاجار
سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده، از قسمتهای ابتدایی انتشار با انتقادهایی درباره نحوه بازنمایی مناسبات فرهنگی و اجتماعی ایران در دوره قاجار روبهرو شد.
یکی از صحنههای بحثبرانگیز این مجموعه، سکانس رقص شخصیت فانوس با بازی ندا جبرائیلی است؛ صحنهای که پس از انتشار قسمت نخست در شبکههای اجتماعی و رسانهها بازتاب پیدا کرد.
در این سکانس، شخصیت فانوس با اجرای حرکات موزون و معرکهگیری در فضای عمومی به تصویر کشیده میشود. برخی منتقدان این انتخاب نمایشی را از منظر نحوه بازنمایی فرهنگ و مناسبات اجتماعی ایران در دوره قاجار مورد انتقاد قرار دادهاند.
انتقادها تنها به این صحنه محدود نمانده و برخی دیالوگها و نحوه نمایش روابط عاطفی میان شخصیتها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
«سرخ و سیاه» محصول پلتفرم فیلیمو است و نه فیلمنت؛ از این رو، حاشیههای آن را میتوان در چارچوب بحث گستردهتر درباره نظارت بر شبکه نمایش خانگی و مسئولیت پلتفرمها بررسی کرد.
نظارت پیش از انتشار یا رسیدگی پس از شکلگیری حاشیه؟
مرور پروندههای «ممنوعه»، «زخم کاری»، «میخواهم زنده بمانم»، «غربت»، «تاسیان»، «سووشون» و «یل» نشان میدهد اختلاف میان پلتفرمها، عوامل تولید و نهادهای نظارتی در سالهای گذشته در شکلهای مختلف تکرار شده است.
در برخی موارد، مسئله اصلی محتوای سکانسها و اصلاحات مورد مطالبه بوده و در برخی دیگر، اعتبار مجوزهای تولید و انتشار یا نحوه بازنمایی رویدادهای تاریخی و نهادهای رسمی محل اختلاف قرار گرفته است.
یکی از نقدهای مطرحشده به روند نظارت بر شبکه نمایش خانگی، ورود نهادهای مسئول پس از انتشار عمومی آثار و شکلگیری حاشیههاست. از این منظر، اگر بررسیهای محتوایی و حقوقی پیش از عرضه نهایی انجام شود، احتمال توقف ناگهانی پخش و بروز اختلافهای گسترده میان سازندگان و پلتفرمها کاهش مییابد.
در مقابل، پلتفرمها و عوامل تولید نیز باید درباره رعایت ضوابط قانونی و وضعیت مجوزهای آثار خود پاسخگو باشند. روشن بودن فرآیند صدور مجوز، اعلام دقیق اصلاحات و مشخص شدن مسئولیت هر یک از طرفها میتواند از تکرار مناقشههای مشابه جلوگیری کند.
اکنون با توقف انتشار «یل» و مطرح شدن انتقادها درباره «سرخ و سیاه»، بار دیگر این پرسش مطرح شده است که سازوکار نظارت بر تولیدات شبکه نمایش خانگی چگونه باید عمل کند تا اختلافها پیش از انتشار آثار تعیین تکلیف شوند و مخاطبان با توقفهای ناگهانی و بلاتکلیفی در ادامه تماشای مجموعهها روبهرو نشوند.