در شرایطی که مهمترین دغدغه مردم و ساختار سیاسی آمریکا، مهار تبعات اقتصادی جنگافروزیهای دونالد ترامپ، بهویژه پیامدهای ناشی از وضعیت تنگه هرمز است، واشنگتن در اقدامی معنادار سوریه را از فهرست کشورهای حامی مالی تروریسم خارج و «هیئت تحریرالشام» را نیز از فهرست سازمانهای تروریستی جهانی حذف کرد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، مدعی شد این تصمیم به افزایش سرمایهگذاری و تقویت ثبات سیاسی و اقتصادی سوریه کمک خواهد کرد؛ اقدامی که وزارت خزانهداری آن را در چارچوب وعده ترامپ برای کاهش تحریمهای سوریه توصیف کرده است.
با این حال، ادعای بشردوستانه بودن این تصمیم، با واقعیات میدانی و تحولات ژئوپلیتیکی منطقه همخوانی ندارد. شواهد نشان میدهد واشنگتن بیش از آنکه در پی ایفای تعهدات انسانی باشد، از این اقدام بهعنوان بخشی از بازی روانی ترامپ برای دستاوردسازی و پیشبرد اهداف پنهان خود در غرب آسیا بهره میگیرد؛ اهدافی که زمینهسازی برای گسترش اشغالگری رژیم صهیونیستی، بازآرایی ژئوپلیتیکی منطقه و نیز ایجاد مسیرهای جایگزین برای انتقال انرژی، در میان آنها برجسته است.
تروریسمِ خوب؛ وقتی معیار، منافع آمریکاست
رفتار اخیر آمریکا بار دیگر الگوی دیرینه «تروریسم خوب و بد» را آشکار میکند؛ تروریسمی که در خدمت منافع واشنگتن قرار گیرد، قابلیت تطهیر و بازتعریف پیدا میکند و آنجا که منافع آمریکا را تهدید کند، بهانهای برای تحریم، فشار و حتی مداخله نظامی خواهد بود.
در شرایطی که آمریکا در حوزه انرژی و تحولات امنیتی غرب آسیا با چالشهای جدی مواجه است، خروج سوریه و هیئت تحریرالشام از فهرست تروریستی را میتوان در پیوند با طرحهای انتقال انرژی نیز ارزیابی کرد. احیای مسیرهای قدیمی انتقال انرژی از عراق به سوریه و طرح برخی کشورهای عربی برای ایجاد مسیرهای ترانزیتی از خاک سوریه، در کنار تلاشهای تبلیغاتی واشنگتن برای کماهمیت جلوه دادن تنگه هرمز، این پرسش را جدیتر میکند که آیا واشنگتن در حال آمادهسازی بستر سیاسی برای این پروژههاست؟
نسخه جایگزین هرمز؛ اعترافی در لباس طرح
طرحهای جایگزین تنگه هرمز، با وجود تبلیغات گسترده، عمدتاً روی کاغذ جذاباند و در عمل با موانع فنی، امنیتی، زمانی و اقتصادی جدی روبهرو هستند. با این حال، اصرار آمریکا بر برجستهسازی این مسیرها، همراه با تسهیل وضعیت سوریه، خود میتواند نشانهای معنادار باشد: اگر ادعای ترامپ درباره بیاهمیت شدن هرمز و تضعیف ایران واقعیت داشت، اساساً نیازی به این همه تلاش برای طراحی مسیرهای جایگزین نبود.
از سوی دیگر، شکست آمریکا و رژیم صهیونیستی در تحقق کامل اهداف جنگ اخیر و آشکار شدن آسیبپذیریهای این جبهه، موجب افزایش نگرانی متحدان واشنگتن شده است. تلاش برخی کشورها برای ائتلافسازیهای جدید، از جمله همکاریهای میان پاکستان، ترکیه و عربستان و نیز نزدیکیهای تازه فرانسه و ریاض، نشان میدهد اعتماد به آمریکا دیگر سرمایهای تضمینشده نیست. ترامپ با اقدام درباره سوریه، شاید بیش از هر چیز در پی ارسال این پیام است که واشنگتن همچنان قادر به اعطای امتیاز و تضمین منافع متحدان خود است.
حقالسکوت در برابر اشغال؛ دمشق در آزمون بزرگ
معنادارتر آنکه این تصمیم آمریکا همزمان با پیشروی نظامی رژیم صهیونیستی و اشغال بخشهایی از خاک سوریه صورت گرفته است. از این منظر، امتیازدهی به دمشق میتواند نوعی حقالسکوت سیاسی تلقی شود؛ امتیازی که انتظار میرود در برابر آن، حکومت سوریه واکنش مؤثری به اشغالگری صهیونیستها نشان ندهد و ترکیه نیز از تشدید رویارویی پرهیز کند. هشدارهای تام باراک درباره پیامد حمله رژیم صهیونیستی به پایگاه هوایی ابوالظهور در جنوب ادلب، اهمیت این موازنه را دوچندان میکند.
در همین چارچوب، اعلام پایان مأموریت نیروهای دموکراتیک سوریه و ادغام آنها در نهادهای حکومت، که بنا بر گزارشها با خواست دمشق و ترکیه همراه بوده، قابل تأمل است. واکنش سرد و منفعلانه دمشق به بازدید وزیر جنگ رژیم صهیونیستی از منطقه جبلالشیخ نیز تصویر روشنی از فضای جدید ارائه میدهد؛ جایی که تجاوزگری اسرائیل با محکومیتی لفظی مواجه میشود، اما اقدام عملی در برابر آن دیده نمیشود.
همچنین نباید فراموش کرد که ترامپ پیشتر خواستار حملات جولانی علیه حزبالله لبنان شده بود. بنابراین حذف تحریرالشام از فهرست تروریستی میتواند بخشی از زمینهسازی برای ایفای چنین نقشی باشد؛ بهویژه آنکه پروژه آمریکا برای خلع سلاح حزبالله از مسیر فشارهای سیاسی و مذاکرات لبنان و رژیم صهیونیستی، به نتیجه مورد انتظار واشنگتن نرسیده است.
تحریم و امتیاز؛ الگوی خیالی واشنگتن
همزمانی این تصمیم با تشدید تحریمهای ضدایرانی نیز قابل تأمل است. به نظر میرسد آمریکا در پی القای الگویی است که بر اساس آن، کشورهایی که با واشنگتن همراه شوند از امتیازات اقتصادی برخوردار و مخالفان آن با مجازات مواجه شوند. اما این طراحی بیش از آنکه واقعیت میدان باشد، بازتاب محاسبات ذهنی کاخ سفید است؛ چراکه پس از تشدید تحریمهای ایران نیز کشورهایی همچون چین بر مقابله با این فشارها تأکید کردهاند.
در نهایت، دوگانگی رفتاری آمریکا ــ تطهیر جریانهای تروریستی در سوریه، حمایت از اشغالگری رژیم صهیونیستی و در مقابل، تروریستی خواندن مقاومت مشروع ملتهای فلسطین، لبنان، یمن، عراق و ایران ــ بار دیگر ماهیت تهدیدزای سیاستهای واشنگتن را آشکار میکند. تجربه اخیر نشان میدهد امنیت پایدار منطقه نه از مسیر وابستگی به قدرتهای خارجی، بلکه از رهگذر استقلال واقعی کشورها، همکاری منطقهای و بومیسازی امنیت امکانپذیر خواهد بود.
