یکی از مهمترین بخشهای سخنان بارزانی، تأکید صریح او بر این موضوع بود که اقلیم کردستان نباید به محلی برای تهدید ایران تبدیل شود. رئیس اقلیم کردستان اعلام کرد که در جریان جنگ اخیر، اربیل موضعی بیطرفانه اتخاذ کرده و اجازه نداده است اقلیم به سکویی برای ایجاد مشکل برای ایران تبدیل شود.
این موضع را میتوان فراتر از یک اظهارنظر سیاسی معمول ارزیابی کرد. اقلیم کردستان طی سالهای گذشته یکی از نقاط حساس در معادلات امنیتی میان ایران، عراق، آمریکا و رژیم صهیونیستی بوده است. بنابراین تأکید بارزانی بر کنترل مرزها و جلوگیری از فعالیت گروههای مسلح علیه ایران، تلاشی برای ارسال پیام مستقیم به تهران و بغداد است که اربیل نمیخواهد در معادلات منطقهای، بهعنوان بخشی از یک محور تقابل با ایران تعریف شود.
بارزانی در عین حال پذیرفته است که حضور گروههای تجزیهطلب در اقلیم یک واقعیت قدیمی است؛ اما تأکید کرده که این گروهها نباید از خاک اقلیم برای عبور از مرز و ایجاد تهدید علیه ایران استفاده کنند.
پرونده گروههای مسلح؛ نقطه اتصال تهران، بغداد و اربیل
موضع دیگر بارزانی درباره ضرورت قرار گرفتن سلاح در انحصار دولت عراق است. رئیس اقلیم کردستان تأکید کرده که تمام گروههای مسلح باید در چارچوب فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق فعالیت کنند و در نهایت، دولت باید تنها مرجع دارای اختیار در حوزه سلاح باشد.
این موضع از منظر سیاسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مسئله سلاح گروههای مسلح یکی از پیچیدهترین چالشهای ساختار سیاسی عراق محسوب میشود. بارزانی تلاش کرده است این مسئله را نه بهعنوان تقابل با گروههای خاص، بلکه بهعنوان یک اصل حاکمیتی تعریف کند.
او حتی بر تفاوت میان الحشد الشعبی بهعنوان یک نهاد رسمی و قانونی با سایر گروهها تأکید کرده و در عین حال، فداکاریهای نیروهای الحشد الشعبی، ارتش عراق و پیشمرگهها در مبارزه با داعش را مورد تمجید قرار داده است.
از این منظر، پیام بارزانی روشن است: اختلافات سیاسی نباید به شکاف امنیتی میان اجزای عراق تبدیل شود و ساختار نظامی کشور باید در نهایت تحت فرمان دولت مرکزی قرار داشته باشد.
«عراق در اولویت»؛ تلاش اربیل برای فاصله گرفتن از محوربندی منطقهای
یکی از کلیدواژههای اصلی اظهارات رئیس اقلیم کردستان، عبارت «عراق در اولویت» بود. بارزانی تلاش دارد با تکیه بر این مفهوم، سیاست خارجی و امنیتی عراق را از وابستگی به هر قدرت خارجی دور کند.
به اعتقاد او، عراق نه میتواند خود را از محیط منطقهای جدا کند و نه میتواند تنها به آمریکا یا هر کشور دیگری وابسته باشد. چنین رویکردی در شرایط کنونی خاورمیانه، اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا عراق در میان مجموعهای از بازیگران رقیب قرار دارد و هرگونه جانبداری آشکار میتواند هزینههای امنیتی و اقتصادی سنگینی برای بغداد به همراه داشته باشد.
از نگاه اربیل، حفظ توازن در سیاست خارجی نه به معنای انفعال، بلکه راهی برای حفظ منافع ملی عراق است.
پایان مأموریت آمریکا؛ عراق وارد مرحله جدیدی میشود
بارزانی همچنین تأکید کرده است که نیروهای آمریکایی بر اساس توافق با دولت فدرال عراق، تا پایان سپتامبر ۲۰۲۶ از سراسر عراق خارج خواهند شد.
اهمیت این موضوع تنها به خروج چند هزار نیروی نظامی محدود نمیشود. حضور آمریکا در عراق از سال ۲۰۱۴ و در پی گسترش داعش شکل گرفت و در سالهای بعد به یکی از مؤلفههای اصلی معادلات امنیتی عراق تبدیل شد.
اکنون با پایان این مأموریت، مسئولیت امنیت عراق بیش از گذشته بر دوش ساختارهای داخلی این کشور قرار میگیرد. تأکید بارزانی بر نقش ارتش، الحشد الشعبی و پیشمرگهها در شکست داعش نیز دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ یعنی عراق باید پس از خروج نیروهای خارجی، توانایی مدیریت امنیت خود را در داخل کشور حفظ کند.
رئیس اقلیم کردستان همچنین تلاش کرده است این تصور را رد کند که میان اربیل و واشنگتن توافق جداگانهای برای ادامه حضور نیروهای آمریکایی وجود دارد و تأکید کرده که حضور آمریکا در اقلیم نیز مبتنی بر توافق بغداد و واشنگتن است.
اتهام حضور موساد در اربیل؛ پاسخ بارزانی به یک پرونده حساس
بخش دیگری از سخنان بارزانی به اتهامات مربوط به وجود پایگاههای موساد در اربیل اختصاص داشت. او این ادعاها را بیاساس خواند و تأکید کرد که روابط خارجی در اختیار دولت مرکزی عراق است و اقلیم در این زمینه در چارچوب سیاستهای بغداد حرکت میکند.
این موضع در شرایطی بیان شده که موضوع روابط اقلیم کردستان با اسرائیل، یکی از حساسترین پروندههای امنیتی میان بغداد، تهران و اربیل محسوب میشود.
بارزانی با رد این اتهامات، در عین حال بر همکاری اطلاعاتی و امنیتی میان اربیل و بغداد تأکید کرده است. این تأکید را میتوان تلاشی برای کاهش فشارهای سیاسی از سوی جریانهایی دانست که اقلیم کردستان را به همکاری امنیتی خارج از چارچوب دولت مرکزی متهم میکنند.
اقتصاد عراق؛ جایی که بحران منطقهای به داخل کشور سرریز میشود
اما شاید مهمترین بخش اظهارات بارزانی، هشدار درباره وضعیت اقتصادی عراق باشد.
رئیس اقلیم کردستان اعلام کرده است که دولت عراق ماهانه حدود ۶ تا ۷ میلیارد دلار تنها برای پرداخت حقوق کارکنان نیاز دارد؛ رقمی که هزینههای سرمایهگذاری و سایر مخارج دولت را شامل نمیشود.
از سوی دیگر، وابستگی صادرات نفت عراق به مسیرهای دریایی و اهمیت تنگه هرمز باعث شده هرگونه تشدید بحران منطقهای مستقیماً اقتصاد عراق را تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله نشان میدهد که پیامدهای مناقشات منطقهای برای عراق صرفاً امنیتی نیست. بغداد همزمان با ریسک کاهش درآمدهای نفتی، فشار هزینههای جاری و احتمال افزایش نارضایتی اجتماعی مواجه است. به همین دلیل بارزانی هشدار داده است که بحران اقتصادی نباید به بحران اجتماعی تبدیل شود.
تنگه هرمز؛ شاهراهی که اقتصاد عراق به آن وابسته است
اشاره مستقیم بارزانی به تنگه هرمز نیز قابل توجه است. عراق یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت منطقه است، اما بخش مهمی از صادرات نفت آن از مسیرهای دریایی و در نهایت از منطقه تحت تأثیر تحولات هرمز عبور میکند.
بنابراین هرگونه اختلال طولانیمدت در این مسیر میتواند درآمدهای ارزی بغداد را با مشکل مواجه کند و توان دولت برای پرداخت حقوق، تأمین هزینههای عمومی و اجرای برنامههای اقتصادی را کاهش دهد.
از همین رو، موضع بارزانی درباره ضرورت پایان سریعتر بحران منطقهای و بازگشایی تنگه هرمز، بیش از آنکه صرفاً یک موضع سیاسی باشد، بیانگر نگرانی مستقیم اربیل و بغداد از تبعات اقتصادی تحولات منطقه است.
ایران و عراق؛ امنیت مشترک، اقتصاد مشترک
بارزانی همچنین از گفتوگوهای خود با مقامهای ایرانی در تهران خبر داده و گفته است که ایران آمادگی خود را برای کمک به دولت عراق در زمینه ثبات و امنیت اعلام کرده است.
او حجم تجارت و مبادلات اقتصادی ایران و عراق را سالانه بیش از ۱۵ میلیارد دلار اعلام کرده و به واردات برق و گاز از ایران و تجارت کالا میان دو کشور اشاره کرده است.
این ارقام نشان میدهد که روابط تهران و بغداد صرفاً بر پایه ملاحظات امنیتی شکل نگرفته، بلکه یک پیوند اقتصادی قابل توجه نیز میان دو کشور وجود دارد. در چنین شرایطی، بیثباتی عراق میتواند مستقیماً منافع اقتصادی ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد و بالعکس.
از این منظر، تأکید بارزانی بر همکاری ایران، بغداد و اربیل برای حل مسائل امنیتی، بخشی از یک معادله بزرگتر است که در آن ثبات عراق به منافع اقتصادی و امنیتی همسایگان نیز گره خورده است.
پروژههای انتقال نفت؛ اقلیم کردستان میخواهد بخشی از راهحل باشد
پیشنهاد بارزانی درباره امکان احداث خطوط انتقال نفت از مسیر اقلیم کردستان نیز قابل توجه است. او اعلام کرده که اگر دولت عراق تصمیم بگیرد مسیرهای جایگزین صادرات نفت را از طریق اقلیم کردستان یا حتی سوریه ایجاد کند، اربیل آماده همکاری خواهد بود.
این موضع نشان میدهد که اقلیم تلاش دارد از جایگاه خود بهعنوان یک بازیگر صرفاً سیاسی و امنیتی عبور کرده و در معادلات اقتصادی و انرژی عراق نیز نقش فعالتری ایفا کند.
در واقع، بحرانهای اخیر یک واقعیت مهم را برای بغداد آشکار کرده است: وابستگی شدید اقتصاد عراق به نفت و محدود بودن مسیرهای صادراتی، یک آسیبپذیری راهبردی است که باید در بلندمدت کاهش پیدا کند.
یک کشتی با یک سرنوشت مشترک
مهمترین پیام سیاسی سخنان بارزانی را شاید بتوان در تعبیر «یک کشتی» خلاصه کرد. او تأکید کرده است که اقلیم کردستان نمیتواند تصور کند در صورت غرق شدن بغداد، اربیل نجات خواهد یافت.
این نگاه در واقع تلاش برای بازتعریف رابطه بغداد و اربیل است؛ رابطهای که طی سالهای گذشته بارها تحت تأثیر اختلافات سیاسی، نفتی، بودجهای و امنیتی قرار گرفته است.
اکنون بارزانی تلاش میکند منافع اقلیم را در چارچوب منافع کل عراق تعریف کند و همزمان از بغداد نیز انتظار دارد جایگاه قانونی و اختیارات اقلیم را به رسمیت بشناسد.
جمعبندی؛ اربیل در جستوجوی توازن میان تهران، بغداد و واشنگتن
اظهارات نیچیروان بارزانی را میتوان تلاشی برای ترسیم یک سیاست موازنهگرا در اقلیم کردستان دانست؛ سیاستی که از یک سو بر روابط راهبردی اربیل با آمریکا چشم نمیبندد و از سوی دیگر نمیخواهد اقلیم به بخشی از فشار علیه ایران تبدیل شود.
در این چارچوب، سه پیام اصلی از سخنان رئیس اقلیم کردستان قابل استخراج است: اول، عراق نباید به میدان رقابت قدرتهای خارجی تبدیل شود؛ دوم، خاک عراق نباید علیه همسایگان مورد استفاده قرار گیرد؛ و سوم، دولت مرکزی باید مرجع نهایی امنیت، سلاح و سیاست خارجی باشد.
اگر این رویکرد در بغداد و اربیل به یک توافق عملی تبدیل شود، میتواند زمینه را برای ورود عراق به مرحلهای تازه پس از خروج نیروهای آمریکایی فراهم کند. اما تحقق آن به حل اختلافات داخلی، کنترل گروههای مسلح، مدیریت بحران اقتصادی و مهمتر از همه، حفظ توازن میان ایران، آمریکا و سایر بازیگران منطقهای وابسته است.
در نهایت، پیام بارزانی بیش از آنکه صرفاً خطاب به تهران یا واشنگتن باشد، متوجه بازیگران داخلی عراق است: اگر عراق نتواند بر سر یک چارچوب مشترک برای امنیت، سیاست خارجی و اقتصاد به توافق برسد، خروج نیروهای خارجی الزاماً به معنای پایان بحرانهای امنیتی این کشور نخواهد بود.
