تنگه هرمز در ماههای اخیر بار دیگر به یکی از مهمترین نقاط مناقشه در معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه تبدیل شده است؛ آبراهی راهبردی که بخش قابل توجهی از تجارت انرژی جهان از مسیر آن عبور میکند و هرگونه تغییر در سازوکار تردد کشتیها در آن میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقه داشته باشد.
در همین چارچوب، علیرضا سلیمی، نماینده تهران و عضو هیات رئیسه مجلس، از در دست بررسی بودن طرحی در مجلس برای «مدیریت ایران بر تنگه هرمز» خبر داده است؛ طرحی که به گفته او، اکنون در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در حال بررسی است و قرار است طی دو هفته آینده نهایی شود.
چه کشتیهایی مشمول محدودیت میشوند؟
بر اساس توضیحاتی که سلیمی درباره مفاد این طرح ارائه کرده، شناورهای متعلق به رژیم صهیونیستی و کشورهایی که از سوی ایران «متخاصم» تلقی میشوند، اجازه عبور از تنگه هرمز را نخواهند داشت.
موضوع تنها به مالکیت شناورها محدود نمیشود. طبق این توضیحات، شناور یا محموله متعلق به اشخاص و کشورهایی که به ایران خسارت وارد کردهاند نیز تا زمان جبران خسارت، مشمول محدودیت عبور خواهند بود.
همچنین کشتیها و محمولههای مرتبط با کشورهایی که ایران را تحریم کردهاند و نیز شناورهایی که احتمال داده شود حامل محموله نظامی هستند، در چارچوب این طرح با محدودیت مواجه خواهند شد.
این بخش از طرح نشان میدهد که نگاه طراحان صرفاً معطوف به «کنترل تردد» نیست، بلکه قرار است سازوکاری برای تفکیک کشتیها بر اساس نوع محموله، تابعیت، ارتباط با کشورهای تحریمکننده و سابقه اقدامات آنها علیه ایران ایجاد شود.
هرمز؛ از گذرگاه بینالمللی تا اهرم اعمال سیاست
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در اظهارات سلیمی، پیشبینی دریافت وجه در قبال ارائه خدمات است. به گفته این نماینده مجلس، در طرح مربوط به تنگه هرمز، موضوع دریافت وجوه در مقابل ارائه خدمات با هماهنگی نیروهای مسلح پیشبینی شده است.
این رویکرد در صورت تبدیل شدن طرح به قانون و اجرای آن، میتواند مفهوم «مدیریت تردد» در تنگه هرمز را وارد مرحلهای تازه کند؛ به این معنا که ایران تلاش خواهد کرد علاوه بر ملاحظات امنیتی، سازوکار مشخصی برای ارائه خدمات و دریافت هزینه مرتبط با آن تعریف کند.
با این حال، نحوه اجرای چنین سازوکاری و نسبت آن با قواعد حقوق بینالملل دریایی، از مهمترین موضوعاتی خواهد بود که احتمالاً در روند بررسی طرح در مجلس مورد بحث قرار میگیرد.
اولویت بررسی طرح در مجلس
سلیمی گفته است که طرح طی دو هفته آینده در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی نهایی خواهد شد و پس از ارسال گزارش کمیسیون به هیات رئیسه، احتمالاً با استفاده از سازوکار بررسی با اولویت در دستور کار مجلس قرار میگیرد.
در صورت تحقق این روند، طرح مدیریت ایران بر تنگه هرمز میتواند در مدت کوتاهی از مرحله بررسی کارشناسی به مرحله تصمیمگیری پارلمانی برسد؛ موضوعی که اهمیت آن با توجه به جایگاه هرمز در امنیت انرژی و تجارت دریایی منطقه دوچندان است.
مذاکرات عمان چه نقشی در معادله هرمز دارد؟
همزمان با بررسی این طرح در مجلس، مذاکرات ایران و عمان درباره ساماندهی تردد ایمن کشتیرانی در تنگه هرمز نیز مورد توجه قرار گرفته است.
سلیمی با اشاره به اینکه هنوز متن توافق احتمالی منتشر نشده، تأکید کرده است که ایران عضو برخی کنوانسیونهای مهم مرتبط با حقوق دریاها، از جمله کنوانسیونهای مورد اشاره او، نیست و از این منظر دست ایران برای پیگیری منافع خود بازتر است.
او همچنین بر این نکته تأکید کرده که حتی اگر عبور یک شناور در آبهای سرزمینی ایران صورت نگیرد، چنانچه این تردد برای ایران زیانبار باشد، باید حقوق ایران در چارچوب ترتیبات مورد توافق تضمین شود.
از این منظر، مذاکرات عمان را میتوان یکی از مسیرهای مهم برای ایجاد یک سازوکار عملیاتی درباره تردد ایمن کشتیها دانست؛ مسیری که در کنار تحولات پارلمانی، میتواند بر آینده وضعیت تنگه هرمز اثرگذار باشد.
دو مسیر موازی برای مدیریت هرمز
مجموع اظهارات مطرحشده نشان میدهد که موضوع تنگه هرمز در حال حاضر از دو مسیر موازی دنبال میشود؛ مسیر قانونگذاری در مجلس و مسیر دیپلماتیک با میانجیگری عمان.
مجلس در حال بررسی چارچوبی است که بر اساس آن، عبور برخی شناورها و محمولهها محدود شده و برای ارائه خدمات نیز سازوکار مالی تعریف شود. در سوی دیگر، مذاکرات ایران و عمان به دنبال ساماندهی تردد ایمن کشتیرانی است.
نقطه تعیینکننده در این میان، چگونگی جمع میان ملاحظات امنیتی، منافع اقتصادی، حقوق ایران و تعهدات و قواعد حاکم بر کشتیرانی بینالمللی خواهد بود.
به همین دلیل، اهمیت طرح مدیریت ایران بر تنگه هرمز صرفاً در متن مواد آن خلاصه نمیشود؛ بلکه شیوه تبدیل این طرح به سازوکار اجرایی و نسبت آن با مذاکرات عمان و قواعد حقوق بینالملل تعیین خواهد کرد که این ابتکار تا چه اندازه میتواند به ابزار جدید ایران برای مدیریت یکی از حساسترین گذرگاههای انرژی جهان تبدیل شود.
